İhtiyati haciz: şartları, teminat, itiraz ve takip süresi

Kısaca

• İhtiyati haciz, rehinle güvence altına alınmamış ve vadesi gelmiş bir para alacağı için istenir.
• Alacaklı kararın verildiği tarihten itibaren on gün içinde infazını istemezse karar kendiliğinden kalkar.
• Dava veya takipten önce haciz yaptıran alacaklı, yedi gün içinde takip başlatmalı ya da dava açmalıdır.
• Kendisi dinlenmeden hakkında karar verilen borçlu, yedi gün içinde kararı veren mahkemeye itiraz edebilir.

Bir alacak için dava açmak ya da icra takibi başlatmak zaman alır. Bu sürede borçlu mallarını elden çıkarırsa, kazanılan dava bile alacaklıya bir şey kazandırmayabilir. İhtiyati haciz, bu tehlikeye karşı tanınmış geçici bir korumadır: alacaklı, mahkeme kararıyla borçlunun mallarını dava veya takip sonuçlanmadan önce haczettirir. Mal satılmaz; yalnızca borçlunun onu elden çıkarması engellenir. İcra ve İflas Kanunu ihtiyati haczi 257 ile 268. maddeler arasında düzenler.

Hangi alacaklar için istenebilir?

257. maddeye göre ihtiyati haciz, rehinle güvence altına alınmamış ve vadesi gelmiş bir para alacağı için istenir. Üç şartın birlikte bulunması gerekir:

• Alacak bir para alacağı olmalıdır. Bir malın teslimi ya da bir işin yapılması gibi talepler için ihtiyati haciz değil, ihtiyati tedbir yoluna gidilir. İhtiyati tedbiri ayrı bir yazıda anlatıyoruz.
• Alacak, ipotek veya taşınır rehni gibi bir rehinle güvence altına alınmamış olmalıdır.
• Alacağın vadesi gelmiş olmalıdır.

Vadesi gelmemiş bir alacak için ihtiyati haciz ancak iki durumda istenebilir. Birincisi, borçlunun belirli bir yerleşim yerinin olmamasıdır. İkincisi, borçlunun borçlarından kurtulmak amacıyla mallarını gizlemeye veya kaçırmaya ya da kendisi kaçmaya hazırlanması, kaçması ya da alacaklının haklarını zedeleyen hileli işlemler yapmasıdır. Bu durumlarda ihtiyati haciz konulursa borç, yalnızca o borçlu bakımından vadesi gelmiş sayılır.

Talep, deliller ve teminat

İhtiyati haciz kararını, İcra ve İflas Kanunu’nun 50. maddesine göre yetkili mahkeme verir. Bu madde, para borcuna ilişkin takiplerde hukuk davalarındaki yetki kurallarının kıyasen uygulanacağını söyler. Alacaklı, alacağının ve gerekiyorsa haciz sebebinin varlığı konusunda mahkemeye kanaat getirecek delilleri göstermek zorundadır (m. 258). Kanun burada mahkemeye kanaat getirilmesini arar; senet, fatura, sözleşme gibi belgeler talebin dayanağı olarak sunulur.

Mahkeme iki tarafı dinleyip dinlememekte serbesttir. Borçlu dinlenmeden de karar verilebilir; böylece borçlunun karardan önce mallarını kaçırması önlenir. Talep reddedilirse ret kararı gerekçeli olarak verilir ve alacaklı bu karara karşı istinaf yoluna başvurabilir. Yüzüne karşı aleyhine ihtiyati haciz kararı verilen taraf da istinafa gidebilir. Bölge adliye mahkemesi bu başvuruları öncelikle inceler ve verdiği karar kesindir.

İhtiyati haciz isteyen alacaklı, haksız çıkarsa borçlunun ve üçüncü kişilerin uğrayacağı bütün zararlardan sorumludur. Bu sorumluluğa karşılık olarak teminat göstermesi gerekir (m. 259). Teminatın tutarını ve şeklini hâkim belirler. Alacak bir mahkeme ilamına dayanıyorsa teminat aranmaz; ilam niteliğindeki bir belgeye dayanıyorsa teminatın gerekip gerekmediğini mahkeme takdir eder. Haksız haciz nedeniyle açılacak tazminat davası, ihtiyati haczi koyan mahkemede de görülebilir.

Kararın uygulanması ve kaçırılmaması gereken süreler

İhtiyati haciz kararı kendiliğinden uygulanmaz. Alacaklı, kararın verildiği tarihten itibaren on gün içinde, kararı veren mahkemenin yargı çevresindeki icra dairesinden kararın infazını istemek zorundadır. Bu süre geçirilirse karar kendiliğinden kalkar (m. 261). Haciz, icra takibindeki haciz kurallarına göre yapılır. Haczi yapan memur bir tutanak düzenler; icra dairesi bu tutanağın birer örneğini üç gün içinde, hacizde hazır bulunmayan alacaklı ve borçluya tebliğ eder (m. 262).

Haciz konulduktan sonra alacaklının ikinci bir süresi başlar. Dava açmadan veya takip başlatmadan önce ihtiyati haciz yaptıran alacaklı, haczin uygulanmasından, haciz kendisinin yokluğunda yapılmışsa tutanağın kendisine tebliğinden itibaren yedi gün içinde ya icra takibi başlatmak ya da dava açmak zorundadır (m. 264). Takipte borçlu ödeme emrine itiraz ederse, alacaklı itirazın kendisine tebliğinden itibaren yedi gün içinde icra mahkemesinden itirazın kaldırılmasını istemeli ya da dava açmalıdır. İcra mahkemesi bu talebi reddederse, alacaklının kararın tefhim veya tebliğinden itibaren yedi gün içinde dava açması gerekir.

İhtiyati haciz dava sürerken konulmuşsa ya da alacaklı ilk süre içinde dava açmışsa, esas hakkındaki hükmün mahkemece tebliğinden itibaren bir ay içinde takip talebinde bulunulmalıdır. Bu sürelerden biri kaçırılırsa ya da alacaklı davasından veya takibinden vazgeçerse ihtiyati haciz hükümsüz kalır. Borçlu ödeme emrine süresinde itiraz etmezse ya da itirazı kesin olarak kaldırılırsa, ihtiyati haciz kendiliğinden kesin hacze dönüşür.

Borçlunun ve üçüncü kişilerin itirazı

Kendisi dinlenmeden ihtiyati haciz kararı verilen borçlu, haczin dayandığı sebeplere, mahkemenin yetkisine ve teminata itiraz edebilir. Süre yedi gündür. Haciz borçlunun huzurunda yapıldıysa haczin uygulanmasından, yapılmadıysa haciz tutanağının kendisine tebliğinden itibaren işler (m. 265). Malı haczedildiği için menfaati zedelenen üçüncü kişiler de ihtiyati haczi öğrendikleri tarihten itibaren yedi gün içinde haczin dayandığı sebeplere veya teminata itiraz edebilir.

İtiraz dilekçesine dayanılan bütün belgeler eklenmelidir. Mahkeme tarafları davet eder, gelenleri dinler; kimse gelmezse dosya üzerinden karar verir. İtirazı yerinde görürse kararını değiştirebilir ya da kaldırabilir. Bu karara karşı istinaf yoluna gidilebilir. Bölge adliye mahkemesinin kararı kesindir ve istinafa başvurmak haczin uygulanmasını durdurmaz.

Borçlunun itiraz dışında bir yolu daha vardır: para, mahkemece kabul edilecek rehin, hisse senedi veya tahvil, taşınmaz rehni ya da güvenilir bir banka teminat mektubu göstererek ihtiyati haczin kaldırılmasını isteyebilir (m. 266). Takip başladıktan sonra bu talebi inceleme yetkisi icra mahkemesine geçer.

Son olarak, ihtiyati haciz alacaklıya diğer alacaklılara karşı bir öncelik vermez. İhtiyaten haczedilen mal kesin hacze dönüşmeden başka bir alacaklı tarafından haczedilirse, ihtiyati haciz sahibi bu hacze kendiliğinden ve geçici olarak katılır (m. 268).

Sık sorulan sorular

Elimde senet var ama vadesi gelmedi, ihtiyati haciz isteyebilir miyim?

Kural olarak ihtiyati haciz vadesi gelmiş alacaklar için istenir. Vadesi gelmemiş alacakta yalnızca borçlunun belirli bir yerleşim yeri yoksa ya da borçlu mallarını gizlemeye, kaçırmaya veya kendisi kaçmaya hazırlanıyor, kaçıyor ya da alacaklının haklarını zedeleyen hileli işlemler yapıyorsa ihtiyati haciz istenebilir. Bu hâlde borç, yalnız o borçlu bakımından vadesi gelmiş sayılır.

İhtiyati haciz için teminat yatırmak zorunlu mu?

Alacaklı kural olarak teminat gösterir. Alacak bir mahkeme ilamına dayanıyorsa teminat aranmaz. İlam niteliğinde bir belgeye dayanıyorsa teminat gerekip gerekmediğini mahkeme takdir eder. Teminatın tutarını ve şeklini de hâkim belirler.

Bankadaki param ihtiyaten haczedildi, ne yapabilirim?

Karar sizi dinlemeden verildiyse, haczin uygulanmasından, uygulamada hazır değilseniz haciz tutanağının tebliğinden itibaren yedi gün içinde kararı veren mahkemeye itiraz edebilirsiniz. Bunun yanında para, banka teminat mektubu, rehin gibi mahkemenin kabul edeceği bir teminatı göstererek haczin kaldırılmasını da isteyebilirsiniz.

İhtiyati haciz koyan alacaklı diğer alacaklılardan önce mi alır?

Hayır. İhtiyati haciz, diğer alacaklılara karşı bir öncelik hakkı vermez. Malın başka bir alacaklı tarafından haczedilmesi hâlinde ihtiyati haciz sahibi o hacze geçici olarak katılır; bu katılım İcra ve İflas Kanunu’nun 100. maddesindeki şartlara göre olur.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.