İftira suçu: kimler cezalandırılır, cezası ne kadar?

Kısaca

• İftira, suçsuz olduğunu bildiği birini yetkili makama ya da basın yoluyla bir fiille suçlamaktır.
• Temel ceza bir yıldan dört yıla kadar hapistir; delil uydurulmuşsa ceza yarı oranında artırılır.
• Zamanaşımı, mağdurun fiili işlemediğinin sabit olduğu tarihten itibaren işlemeye başlar.
• Mağdur hakkında soruşturma başlamadan iftiradan dönen kişinin cezası beşte dört oranında indirilir.

İftira, suçsuz olduğunu bildiğiniz birini, başına iş açmak için yetkili makamlara suçlu gibi göstermektir. Türk Ceza Kanunu (TCK) bu davranışı adliyeye karşı bir suç sayar ve 267. maddede düzenler. Bunun nedeni, iftiranın yalnızca suçlanan kişiye değil, gereksiz yere işletilen soruşturma makinesine de zarar vermesidir. Madde 2014’ten bu yana değişmedi; aşağıdaki bilgiler güncel metne dayanır.

Suç ne zaman oluşur?

Kanuna göre iftira suçunun oluşması için şu unsurların birlikte bulunması gerekir:

• Kişi, yetkili makamlara (savcılık, kolluk, idari bir kurum gibi) ihbar ya da şikâyette bulunmalı veya isnadı basın ve yayın yoluyla yapmalıdır.
• Bir başkasına hukuka aykırı bir fiil yüklenmelidir. Bu fiil bir suç olabileceği gibi idari yaptırım gerektiren bir kabahat da olabilir.
• Suçlayan kişi, karşı tarafın o fiili işlemediğini bilmelidir.
• Amaç, o kişi hakkında soruşturma ve kovuşturma başlatılmasını ya da idari bir yaptırım uygulanmasını sağlamaktır.

İdari yaptırımın da sayılması önemlidir. Örneğin bir komşunun, aslında hiç yapılmadığını bildiği bir gürültü ya da çevre kirliliği olayını belediyeye bildirerek karşı tarafa para cezası verilmesini sağlamaya çalışması da bu madde kapsamına girebilir. Burada yüklenen fiil suç değil, kabahattir; ama kanun ikisini aynı şekilde korur.

En çok tartışılan unsur, bilme şartıdır. Gerçekten yaşandığını düşündüğü bir olayı bildiren ve sonradan yanıldığı anlaşılan kişi iftira etmiş olmaz. Kanun, bilerek ve isteyerek yapılan asılsız suçlamayı cezalandırır. Temel cezanın verilmesi için mağdurun ceza almış olması da gerekmez; mağdurun başına gelenler, aşağıda anlatıldığı gibi cezayı artıran hâllerdir.

Cezası ve ağırlaştırıcı hâller

İftiranın temel cezası bir yıldan dört yıla kadar hapistir. Kanun, iftiranın mağdur üzerindeki sonucuna göre cezayı kademeli olarak artırır:

• Fiilin maddi eser ve delilleri uydurularak iftira edilmişse (örneğin sahte bir belge hazırlanmış ya da bir eşya mağdurun evine konmuşsa) ceza yarı oranında artırılır.
• Mağdur, fiili işlemediği için beraat etmiş ya da hakkında kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmiş, ama bu arada hakkında gözaltı ve tutuklama dışında bir koruma tedbiri uygulanmışsa, ceza yine yarı oranında artırılır. Koruma tedbiri, soruşturma sırasında başvurulan arama, el koyma gibi işlemlerdir.
• İftira yüzünden mağdur gözaltına alınmış ya da tutuklanmışsa, iftira eden kişi ayrıca kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçunun dolaylı faili olarak sorumlu tutulur. Yani mağdurun özgürlüğünü elinden alan memur değil, onu bu duruma düşüren iftiracı kabul edilir.
• Mağdur iftira konusu fiil nedeniyle ağırlaştırılmış müebbet ya da müebbet hapis cezasına mahkûm olmuşsa, iftira edene yirmi yıldan otuz yıla kadar hapis cezası verilir. Mağdurun cezasının infazına başlanmışsa bu ceza yarı oranında artırılır.

Maddenin, mağdurun süreli hapis cezasına mahkûm olduğu hâle ilişkin hükmü ile hapis dışında bir yaptırım uygulandığı hâle ilişkin fıkrası Anayasa Mahkemesince iptal edilmiştir. Bu yüzden eski kaynaklarda görülen bu kurallar artık uygulanmaz.

Basın ve yayın yoluyla işlenen iftirada mahkûmiyet kararı, aynı veya eşdeğer bir yayın organında ilan edilir. İlan masrafını hükümlü öder.

Zamanaşımı ne zaman başlar?

Ceza davalarında dava zamanaşımı kural olarak suçun işlendiği günden işlemeye başlar. İftirada kanun özel bir kural koyar: zamanaşımı, mağdurun yüklenen fiili işlemediğinin sabit olduğu tarihten başlar. Mağdur hakkındaki yargılama yıllarca sürebileceği için bu kural önemlidir. Mağdur, beraat kararı kesinleşip suçsuzluğu ortaya çıkana kadar iftiracı hakkında zamanaşımı işlemez.

Etkin pişmanlık: iftiradan dönmek

TCK 269. madde, iftiradan dönen kişiye cezada indirim tanır. İndirim oranı, dönüşün hangi aşamada yapıldığına bağlıdır:

1. Mağdur hakkında soruşturma başlamadan önce iftiradan dönülürse ceza beşte dört oranında indirilir.
2. Kovuşturma başlamadan önce dönülürse indirim dörtte üçtür.
3. Mağdur hakkında hüküm verilmeden önce gerçekleşen etkin pişmanlıkta indirim üçte ikidir. Mağdurun mahkûmiyetinden sonra yapılırsa yarı, mahkûm olduğu cezanın infazına başlanmışsa üçte bir oranında indirim yapılır.

Yüklenen fiil yalnızca idari yaptırım gerektiriyorsa, etkin pişmanlık idari yaptırım kararından önce gösterildiğinde ceza yarı, yaptırım uygulandıktan sonra gösterildiğinde üçte bir oranında indirilir. Basın ve yayın yoluyla yapılan iftirada indirimden yararlanmak için, iftiradan dönüşün de aynı yöntemle yayımlanması gerekir.

Bu indirimler gerçeği açıklamayı teşvik etmek için konmuştur. Erken dönen kişi hem kendi cezasını büyük ölçüde azaltır hem de mağdurun daha fazla zarar görmesini önler.

İftiraya uğrayan kişi ne yapabilir?

Hakkında asılsız bir suçlama yapıldığını düşünen kişi, kendi dosyasında savunmasını yaparken elindeki delilleri eksiksiz sunmalıdır. Olay anında başka bir yerde bulunduğunu gösteren kayıtlar, yazışmalar ve tanıklar bu aşamada belirleyici olabilir. Suçlayanın kendisine karşı bir husumet beslediğini gösteren eski yazışmalar ya da davalar da saklanmalıdır; bunlar ileride iftira kastının ispatında işe yarar. Beraat ya da kovuşturmaya yer olmadığı kararı aldıktan sonra, suçlayanın bunu bilerek yaptığını gösteren olgular varsa savcılığa iftira suçundan şikâyette bulunabilir. Suç şikâyete bağlı olmadığından savcılık iddiayı kendiliğinden de araştırır. Yaşanan maddi ve manevi zarar için ayrıca hukuk mahkemesinde tazminat davası açılması da mümkündür.

Sık sorulan sorular

Şikâyet ettiğim kişi beraat etti; bu, iftira ettiğim anlamına mı gelir?

Hayır. İftira suçu için şikâyet edenin, karşı tarafın o fiili işlemediğini bildiği hâlde onu suçlaması gerekir. Gördüğünüzü ya da gerçekten yaşadığınızı düşündüğünüz bir olayı bildirdiyseniz ve şüpheli delil yetersizliği gibi bir nedenle beraat ettiyse, bu tek başına iftira sayılmaz. Belirleyici olan, bildirimi yapan kişinin suçlamanın asılsız olduğunu bilip bilmediğidir.

İftira suçu şikâyete bağlı mı, şikâyeti geri alırsam dava düşer mi?

Kanunda iftira suçu için şikâyet şartı öngörülmemiştir. Savcılık suçu öğrendiğinde kendiliğinden soruşturma yapar. Bu nedenle iftiraya uğrayan kişinin şikâyetini geri alması, yargılamayı kendiliğinden sona erdirmez.

Sosyal medyada birini asılsız bir suçla itham etmek iftira mıdır?

Kanun, yetkili makamlara ihbar ve şikâyetin yanında basın ve yayın yoluyla yapılan isnadı da sayar. Ancak suçun oluşması için kişinin, hakkında soruşturma ya da idari yaptırım başlatılmasını sağlamak amacıyla hareket etmesi gerekir. Bu amaç yoksa aynı paylaşım, olayına göre hakaret gibi başka bir suç olarak değerlendirilebilir.

İftira yüzünden tutuklandım; devletten tazminat isteyebilir miyim?

Tutuklandıktan sonra hakkınızda beraat ya da kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilmişse, haksız tutuklama nedeniyle Devletten tazminat isteme hakkı doğabilir. Bu konu ayrı bir yazıda anlatılmaktadır. Ceza Muhakemesi Kanunu, gözaltı ya da tutuklama bir iftira yüzünden olmuşsa Devletin ödediği tazminatı buna yol açanlardan geri isteyebileceğini de düzenler.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.