Birden fazla kişi aynı hukuk davasında birlikte yer alabilir mi?

Kısaca

• Ortak hak, ortak işlem veya benzer vakıalar varsa kişiler ihtiyari dava arkadaşı olabilir.
• İhtiyari dava arkadaşlarının davaları bağımsızdır ve her biri kendi usul işlemlerini yapar.
• Mecburi dava arkadaşlığında bütün ilgililer birlikte yer alır ve haklarında tek hüküm kurulur.

Bir uyuşmazlık aynı olaydan etkilenen birden çok kişiyi ilgilendirebilir. Bazen kişiler tek dilekçeyle birlikte dava açmayı seçebilir; bazen de hakkın niteliği onların birlikte hareket etmesini zorunlu kılar. Hukuk Muhakemeleri Kanunu bu iki durumu ihtiyari ve mecburi dava arkadaşlığı olarak ayırır.

Bu ayrım yalnız dosyanın taraf listesini belirlemez. Her kişinin bağımsız işlem yapıp yapamayacağı, mahkemenin tek hüküm kurma zorunluluğu ve bir kişinin duruşmaya gelmemesinin etkisi de buna göre değişir. Dava hazırlanırken önce ilişkinin hangi gruba girdiği belirlenmelidir.

İhtiyari dava arkadaşlığının koşulları

HMK 57 üç durumda birden çok kişinin birlikte dava açmasına veya aleyhlerine birlikte dava açılmasına izin verir. İlk durum, dava konusu hak veya borcun davacılar ya da davalılar arasında ortak olmasıdır. Elbirliği mülkiyetinden doğan ortaklık bu bent dışında tutulmuştur; elbirliği hâlinde birlikte hareket gereği maddi hukuk kurallarına göre ayrıca değerlendirilir.

İkinci durum, ortak bir işlemle kişilerin hepsi yararına hak doğması veya hepsinin yükümlülük altına girmesidir. Aynı sözleşme veya ortak işlem farklı kişileri aynı yönde etkileyebilir. İşlemin kimleri kapsadığı ve her kişinin talebi belgeler üzerinden gösterilebilir.

Üçüncü durum, davaların temelindeki vakıaların ve hukuki sebeplerin aynı ya da birbirine benzer olmasıdır. Tam özdeşlik şart değildir. Aynı olay dizisi ve benzer hukuki dayanaklar, delillerin birlikte incelenmesini mümkün kılabilir.

Bu koşullardan birinin bulunması birlikte dava açmaya imkân verir; herkesi mutlaka aynı dosyada yer almaya zorlamaz. “İhtiyari” sözcüğü seçme olanağını ifade eder. Her kişi kendi davasını ayrı açabileceği gibi kanuni koşullar varsa ortak dosyada da bulunabilir.

Başlangıçta ortak işlem, vakıa benzerliği ve tarafların ayrı talepleri tablolaştırılabilir. Böylece yalnız aynı kişiye karşı talep bulunmasıyla yetinilmeyip HMK 57’deki bağlantı somut biçimde ortaya konur.

İhtiyari dava arkadaşlarının bağımsızlığı

HMK 58’e göre ihtiyari dava arkadaşlığında davalar birbirinden bağımsızdır. Aynı dosya numarası altında yürütülmesi, taleplerin tek bir hakka dönüşmesi anlamına gelmez. Mahkeme her dava arkadaşının taraf sıfatını, iddiasını ve delilini ayrı değerlendirebilir.

Her dava arkadaşı diğerinden bağımsız hareket eder. Birinin sunduğu dilekçe, kabul, vazgeçme veya kanun yolu işleminin diğerleri bakımından sonucu otomatik varsayılmamalıdır. İşlemin niteliği ve bağımsızlık kuralı birlikte incelenir.

Ortak vekille temsil edilmek de bağımsızlığı ortadan kaldırmaz. Vekilin hangi kişi adına hangi talebi ileri sürdüğü açık tutulmalıdır. Menfaatlerin sonradan çatışması ihtimali ayrıca değerlendirilir.

Yargılama giderleri ve hüküm sonucu bakımından da her talebin akıbeti önem taşır. Bazı dava arkadaşlarının talebi kabul edilirken diğerlerinin talebi reddedilebilir. Aynı delil bütün kişilerin iddiasını eşit ölçüde kanıtlamak zorunda değildir.

Bu nedenle ortak dilekçede her kişinin olayla bağı, talep sonucu ve dayandığı belgeler ayrı bölümlerde gösterilebilir. Ortak açıklamalar tekrar edilmeden, kişiye özgü unsurlar belirsiz bırakılmamalıdır.

Mecburi dava arkadaşlığı ne zaman doğar?

HMK 59, maddi hukuka göre bir hakkın birden fazla kişi tarafından birlikte kullanılmasının gerektiği hâlleri düzenler. Aynı şekilde bir hakkın birden fazla kişiye karşı birlikte ileri sürülmesi ve tamamı hakkında tek hüküm verilmesi gerekiyorsa mecburi dava arkadaşlığı vardır.

Mecburilik yalnız davaların pratik olarak benzer olmasından doğmaz. Hakkın maddi hukuk düzenindeki yapısı, bütün ilgililerin birlikte yer almasını ve tek hüküm kurulmasını gerektirmelidir. Bu yüzden önce dava konusu hukuki ilişkinin dayandığı kanun hükümleri incelenir.

Eksik tarafla açılan davada ilgililerin tamamlanmasına ilişkin usul işlemleri gündeme gelebilir. Kimlerin zorunlu olarak taraf olması gerektiği tapu, sözleşme, nüfus veya ortaklık kayıtlarından belirlenebilir. Bir kişinin unutulması yalnız isim eksikliği değil, hükmün bütün ilgililer yönünden kurulabilmesi sorunudur.

Mecburi dava arkadaşlığında kişiler ancak birlikte dava açabilir veya aleyhlerine birlikte dava açılabilir. Mahkeme bütün dava arkadaşları hakkında tek ve çelişkisiz hüküm kurar. Taleplerin birbirinden bağımsız olduğu ihtiyari model burada uygulanmaz.

Birlikte hareket ve duruşmaya katılım

HMK 60 mecburi dava arkadaşlarının birlikte hareket etmesini öngörür. Dilekçeler, savunmalar ve diğer usul işlemleri ortak ilişkinin niteliğine uygun biçimde yürütülür. Bir dava arkadaşının diğerlerinden bağımsız olarak uyuşmazlığın tamamını farklı yönde sonuçlandırabileceği varsayılmamalıdır.

Kanun, duruşmaya gelmeyen dava arkadaşı için özel bir kural koyar. Usulüne uygun davet edildiği hâlde duruşmaya gelmeyen kişi bakımından, gelen dava arkadaşlarının yaptığı usul işlemleri de hüküm ifade eder. Böylece bir kişinin katılmaması ortak yargılamayı bütünüyle işlemez hâle getirmez.

Bu sonuç için gelmeyen kişinin usulüne uygun davet edilmiş olması önemlidir. Tebligat ve davet koşulları kontrol edilmeden, yalnız yokluk tutanağına bakılarak işlem etkisi çıkarılmamalıdır. Gelen kişinin yaptığı işlemin de ortak uyuşmazlıkla bağlantısı belirlenir.

Dosya hazırlığında taraf listesi, dava arkadaşlığının türü ve bunun hukuki dayanağı başta açıklanabilir. İhtiyari durumda kişisel talepler; mecburi durumda bütün ilgililer ve tek hüküm gereği öne çıkarılır. Böylece mahkeme ve taraflar yargılamanın hangi kurala göre yürütüleceğini baştan görebilir.

Dava arkadaşlığı, davaların birleştirilmesiyle de karıştırılmamalıdır. Birleştirmede önceden ayrı açılmış bağlantılı davalar ortak yargılamaya alınır; dava arkadaşlığında ise birden çok kişi aynı taraf yanında veya karşı tarafta yer alır. Aynı dosyada hem dava arkadaşlığı hem birleştirme bulunabilir, fakat her kurumun koşulları ayrı incelenir.

Kanun yolu aşamasında da bağımsızlık veya birlikte hareket zorunluluğu gözden geçirilir. İhtiyari dava arkadaşlarından birinin başvurusu, diğerlerinin kesinleşen hükümlerini her durumda etkilemez. Mecburi dava arkadaşlığında tek hüküm gereği, kararın bütün taraflar bakımından çelişkisiz olması sağlanmalıdır. Tebligatların her dava arkadaşına usulüne uygun yapılması ayrıca kontrol edilir.

Taraf kayıtları güncel tutulmalıdır.

Sık sorulan sorular

Aynı olaydan zarar gören herkes tek davada davacı olabilir mi?

Vakılar ve hukuki sebepler aynı ya da benzerse ihtiyari dava arkadaşlığı mümkün olabilir. Ancak her kişinin taraf sıfatı, talebi ve zararı ayrıca gösterilmelidir; ortak olay bütün taleplerin kendiliğinden aynı olduğu anlamına gelmez.

İhtiyari dava arkadaşlarından biri davadan vazgeçerse diğerleri etkilenir mi?

HMK 58’e göre ihtiyari dava arkadaşlarının davaları birbirinden bağımsızdır ve her biri ayrı hareket eder. Bir kişinin usul işleminin diğerleri üzerindeki etkisi bu bağımsızlık kuralı gözetilerek değerlendirilir.

Mecburi dava arkadaşlarından biri duruşmaya gelmezse dava yürür mü?

Usulüne uygun davet edildiği hâlde gelmeyen mecburi dava arkadaşı bakımından, duruşmaya gelen dava arkadaşlarının yaptığı usul işlemleri de hüküm ifade eder. Bu kural, bütün ilgililerin davada taraf olarak bulunması gereğini ortadan kaldırmaz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.