4/a, 4/b ve 4/c hizmetleri emeklilikte nasıl birleştirilir?

Kısaca

• Farklı statülerde geçen hizmetler emeklilikte birleştirilir; ancak aylık tek bir statünün kurallarına göre bağlanır.
• Statüler çakışırsa 4/c ile çakışmada 4/c, 4/a ile 4/b çakışmasında 4/a kapsamında sigortalılık esas alınır.
• 1 Ekim 2008'den sonra ilk kez sigortalı olanlarda yaşlılık aylığı en fazla sigortalılığın geçtiği statüye göre bağlanır.
• Bu tarihten önce sigortalı olanlarda eski 2829 sayılı Kanunun son yedi yıllık fiilî hizmet kuralı uygulanır.

Çalışma hayatı boyunca bir süre işçi olarak, bir süre esnaf ya da şirket ortağı olarak, bir süre de memur olarak çalışmak oldukça yaygındır. Bu dönemlerin her biri ayrı bir sigortalılık statüsünde geçer. Emeklilik vakti geldiğinde iki soru öne çıkar: bu hizmetler birleştirilecek mi, birleştirilecekse aylık hangi statünün kurallarına göre bağlanacak? Cevap büyük ölçüde ilk kez ne zaman sigortalı olduğunuza bağlıdır. Bu yazı, kuralları yaşlılık aylığı yani bilinen adıyla emeklilik bakımından ele alır.

Statüler: 4/a, 4/b ve 4/c

Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 4. maddesi sigortalıları üç ana gruba ayırır. Halk arasında bunlar eski kurum adlarıyla anılır:

• 4/a: bir işverene hizmet akdiyle bağlı çalışanlar (eski SSK),
• 4/b: kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlar, örneğin esnaf, serbest meslek sahipleri ve bazı şirket ortakları (eski Bağ-Kur),
• 4/c: kamu idarelerinde kadro ya da sözleşmeyle çalışan memurlar (eski Emekli Sandığı).

Bu üç statü bugün tek bir kurum, Sosyal Güvenlik Kurumu çatısı altındadır. Yine de statüler arasındaki farklar kaybolmuş değildir. Emeklilik için gereken prim günü gibi şartlar statüye göre farklılaşabildiğinden, aylığın hangi statüye göre bağlanacağı sonucu doğrudan etkiler.

Aynı anda iki statü: hangisi esas alınır

Bazen bir kişi aynı dönemde birden fazla statünün şartlarını taşır. Örneğin bir yandan bir şirkette ücretli çalışırken bir yandan da adına vergi kaydı açılmış bir işi olabilir. Kanunun 53. maddesi bu çakışmayı şöyle çözer:

• 4/a ve 4/b statüleri ile 4/c statüsüne aynı anda girilirse öncelikle 4/c kapsamında sigortalı sayılır.
• 4/a ve 4/b statülerine aynı anda girilirse 4/a kapsamında sigortalı sayılır.
• 4. maddedeki statülerden biriyle, hükümlülük ya da mesleki eğitim gibi 5. maddenin (a) ve (e) bentlerindeki sigortalılık hâlleri çakışırsa, 4. madde kapsamında sigortalı sayılır.

Bu kuralın önemli bir sınırı vardır. Kanun, 4/b kapsamındaki kişilerin kendilerine ait ya da ortağı oldukları işyerlerinde 4/a kapsamında sigortalı gösterilemeyeceğini ayrıca düzenler. Anayasa Mahkemesi, limited şirket ortakları bakımından incelediği bu kuralı Anayasa’ya aykırı bulmamıştır. Kendi şirketinden “işçi” olarak bildirilmek, bu nedenle 4/a statüsü kazandırmaz.

2008’den sonra ilk kez sigortalı olanlar

Kanunun yürürlüğe girdiği 1 Ekim 2008’den sonra ilk kez sigortalı olan ve 4/a, 4/b ve 4/c statülerinden birden fazlasında çalışmış olanların yaşlılık aylığı taleplerinde, en fazla sigortalılığın geçtiği statü esas alınır.

Şu durumlarda ise son sigortalılık hâli esas alınır:

• statülerdeki hizmet sürelerinin eşit olması,
• malullük ve ölüm hâlleri,
• yaş haddinden re’sen emekli olma,
• süresi kanunla belirlenen görevlere atanma ya da seçilme,
• bağlı olunan sigortalılık hâlinin kanunla değiştirilmesi.

Bu grupta son yıllarda hangi statüde çalışıldığına ayrıca bakılmaz. Belirleyici olan, çalışma hayatının bütününde hangi statüde daha uzun süre sigortalı olunduğudur.

Bir örnekle açıklamak gerekirse: 2010’da ilk kez işe giren, on iki yıl 4/a, ardından sekiz yıl 4/b kapsamında çalışan bir kişi yaşlılık aylığı istediğinde son statüsü 4/b olsa da 4/a esas alınır. Aynı kişi her iki statüde onar yıl çalışmış olsaydı, süreler eşit olduğu için son statü olan 4/b esas alınacaktı. Esas alınan statü, aylığın hangi şartlarla ve hangi kurallara göre bağlanacağını belirler; diğer statüdeki hizmetler ise birleştirilen toplam süre içinde kalır.

2008’den önce sigortalı olanlar

1 Ekim 2008’den önce sigortalı ya da iştirakçi olup bu tarihten sonra aylık talebinde bulunanlar için Kanunun geçici 2. maddesi, yürürlükten kaldırılmış olan 2829 sayılı Hizmet Birleştirme Kanunu hükümlerine göre işlem yapılmasını öngörür. Uygulamada en çok tartışılan kural da buradan gelir.

2829 sayılı Kanunun 8. maddesine göre birleştirilmiş toplam hizmet süresi üzerinden aylık bağlanır. Aylığı bağlayacak kurum ise son yedi yıllık fiilî hizmet süresi içinde hangi statüde daha fazla hizmet geçmişse odur. Bu sürelerin eşit olması hâlinde son hizmetin tabi olduğu statü esas alınır. Malullük, ölüm, 5434 sayılı Kanuna göre yaş haddinden re’sen emeklilik, süresi kanunla belirlenen görevlere atanma ya da seçilme ve bağlı olunan kurumun kanunla değiştirilmesi hâllerinde ise aylık, son hizmetin tabi olduğu kurumca bağlanır.

Örneğin 2000’de sigortalı olan ve son yedi yıllık fiilî hizmetinin dört yılı 4/a, üç yılı 4/b kapsamında geçen kişinin aylığı, toplam hizmetinin çoğu hangi statüde geçmiş olursa olsun 4/a kurallarına göre bağlanır. Bu kural pratikte şu sonucu doğurur: çalışma hayatının büyük kısmını 4/a’da geçirmiş biri, son yedi yıllık fiilî hizmetinin çoğunu 4/b’de geçirmişse, aylığı 4/b kurallarına göre bağlanır. Bu yüzden 2008 öncesi sigortalıların, emekliliğe yakın dönemde statü değiştirmeden önce son yedi yıllık dağılımlarını hesaplamaları önemlidir. Geçiş dönemine ilişkin özel durumlar ise kişinin hizmet dökümüne göre ayrıca değerlendirilmelidir.

Sık sorulan sorular

Hem SSK'lı çalışıp hem de şirket ortağı olarak Bağ-Kur'lu olursam ne olur?

Kanuna göre 4/a ve 4/b statülerine aynı anda girilmesi hâlinde kural olarak 4/a kapsamında sigortalı sayılırsınız. Ancak Kanun, 4/b kapsamındaki kişilerin kendilerine ait ya da ortağı oldukları işyerlerinde 4/a kapsamında sigortalı gösterilemeyeceğini ayrıca düzenler; kendi şirketinde hizmet akdiyle çalıştığını bildiren ortak bu yüzden 4/a sigortalısı sayılmaz.

Son statüm 4/b ama sigortalılığımın çoğu 4/a'da geçti; hangi statüden emekli olurum?

1 Ekim 2008’den sonra ilk kez sigortalı olduysanız, yaşlılık aylığı talebinizde en fazla sigortalılığın geçtiği statü esas alınır; süreler eşitse son statüye bakılır. Bu tarihten önce sigortalıysanız, eski 2829 sayılı Kanun uyarınca son yedi yıllık fiilî hizmet sürenizde hangi statüde daha fazla hizmetiniz varsa o statüye göre aylık bağlanır.

Aynı ay içinde hem işçi olarak hem de Bağ-Kur'lu olarak çalışırsam o ay iki kez mi sayılır?

Hayır. Aynı döneme denk gelen iki statüden yalnızca biri esas alınır. Kanuna göre 4/a ve 4/b statülerine aynı anda girilmesi hâlinde 4/a kapsamında sigortalı sayılırsınız; 4/c statüsü de varsa öncelik 4/c’dedir. Çakışan süre, esas alınan statüde geçmiş kabul edilir ve hizmet toplamında bir kez yer alır.

Hizmet birleştirmesi için ayrıca başvurmam gerekir mi?

Farklı statülerdeki hizmetlerin tamamı bugün tek kurum olan Sosyal Güvenlik Kurumunda kayıtlıdır. Yaşlılık aylığı talebinde bulunduğunuzda statülerdeki hizmetleriniz değerlendirilir ve aylık, Kanuna göre esas alınan statünün kurallarıyla bağlanır. Başvurudan önce e-Devlet’teki hizmet dökümünüzü kontrol etmek, eksik ya da hatalı kayıtları erkenden görmenizi sağlar.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.