Bir borcun ödenmesi için üçüncü kişiye havale verdim: borç ne zaman sona erer?

Kısaca

• Havale, ödeyici ile alıcıya belirli para veya mislî eşyayı verme ve kabul etme yetkisi sağlar.
• Borç ödeme amacıyla verilen havale, ancak ödeyici gerçekten ifa ettiğinde borcu sona erdirir.
• Alıcı ödeme alamazsa veya havaleyi kabul etmezse kanundaki bildirim yükümlülüklerine uymalıdır.

Havale, günlük dilde banka transferini çağrıştırsa da Türk Borçlar Kanunu’nda üç taraflı bir hukuki işlem olarak düzenlenir. Havale eden, ödeyiciyi kendi hesabına belirli değeri alıcıya vermeye; alıcıyı da bunu kendi adına kabul etmeye yetkili kılar.

Bu yapı asıl borcun devri değildir. Havale eden ile alıcı, havale eden ile ödeyici ve ödeyici ile alıcı arasındaki ilişkiler ayrı sonuçlar doğurur. Ödeme gerçekleşmeden asıl borcun sona erdiği varsayılmamalıdır.

Havalenin tarafları ve konusu

TBK 555’e göre havalenin konusu para, kıymetli evrak veya başka bir mislî eşya olabilir. Mislî eşya, aynı tür ve miktardaki benzeriyle yerine konulabilen değerdir. Havale konusu, miktar ve varsa ifa süresi açıkça belirlenebilir.

Havale eden işlemi başlatır. Havale ödeyicisine kendi hesabına ödeme yapma, havale alıcısına da kendi adına kabul etme yetkisi verir. Bu yetkilendirme, ödeyicinin her durumda borç altına girdiği anlamına gelmez; kabul ve ödeyicinin havale edenle ilişkisi önem taşır.

Havale çoğu kez havale edenin alıcıya mevcut borcunu ödemek amacıyla kullanılır. Bunun yanında bağış, kredi veya başka bir temel ilişki kapsamında da verilebilir. Temel ilişkinin ne olduğu geri alma ve asıl alacağın durumu bakımından belirleyicidir.

Belgede havale eden, alıcı, ödeyici, tutar, ödeme zamanı ve havalenin hangi borca ilişkin olduğu gösterilebilir. Belirsiz bir ödeme talimatı ile kanundaki havale işleminin unsurları karıştırılmamalıdır.

Ödeme banka veya başka aracı üzerinden yapılıyorsa özel ödeme hizmetleri ve kıymetli evrak kuralları ayrıca uygulanabilir. TBK, çek ve poliçe benzeri havaleler hakkındaki özel hükümleri saklı tutar.

Havalenin asıl borca etkisi

Havale, alıcıya olan borcu ifa etmek amacıyla verilmişse asıl borç yalnız havale ödeyicisinin ifasıyla sona erer. Belgenin teslimi veya alıcının kabulü tek başına ödeme sayılmaz. Asıl borç, gerçek tahsilata kadar kural olarak varlığını korur.

Alıcı havaleyi kabul etmiş ve ödeyiciye başvurmuş olabilir. Belirlenen süre içinde alacağını elde edemezse asıl alacağını havale edene karşı yeniden ileri sürebilir. Böylece ödeme aracının sonuçsuz kalması alacaklıyı temel alacaktan yoksun bırakmaz.

Alacaklı konumundaki havale alıcısı havaleyi kabul etmek istemezse bunu borçlu olan havale edene gecikmeden bildirmelidir. Bildirim yapılmazsa bu nedenle doğan zararı gidermekle yükümlü olur. Alıcının sessiz kalması, havaleyi kullanacağı düşüncesiyle hareket eden borçluyu zarara uğratabilir.

Hangi borcun ödenmesi için havale verildiği belirtilirse mahsup tartışmaları azalır. Alıcı ödemeyi aldığında makbuz veya hesap kaydı, asıl borcun hangi tutarda sona erdiğini gösterebilir. Kısmi ödeme varsa yalnız ifa edilen kısım bakımından sonuç doğar.

Havalenin süresi belirlenmişse alıcının ne zaman başvurduğu ve ne zaman sonuç alamadığı belgelenebilir. Süresiz işlemlerde tarafların bildirimleri ve temel borcun vadesi birlikte değerlendirilir.

Ödeyicinin kabulü ve savunmaları

Havale ödeyicisi, hiçbir çekince koymadan kabul ettiğini alıcıya bildirirse ifayla yükümlü olur. Kabul açıklamasından sonra alıcı, ödeyiciye doğrudan havalenin yerine getirilmesini ileri sürebilir.

Ödeyici alıcıya karşı yalnız kendi aralarındaki ilişkiden veya havalenin içeriğinden doğan savunmaları kullanabilir. Havale edenle ödeyici arasındaki temel ilişkiden doğan savunmalar alıcıya karşı ileri sürülemez. Bu ayrım, kabulün alıcı bakımından güven oluşturmasının sonucudur.

Ödeyici havale edene borçluysa ve alıcıya ödeme yapmak havale edene ödemekten daha fazla yük getirmiyorsa alıcıya ifayla yükümlüdür. Aksi kararlaştırılmadıkça bu durumda ödeyicinin önceden kabul açıklaması yapması gerekmez.

Daha fazla yük; ödeme yeri, masraf, teslim biçimi veya borcun niteliği bakımından ortaya çıkabilir. Havale edenle ödeyici arasındaki sözleşme de ayrıca incelenir. Kanunun koşulları bulunmadan ödeyicinin her talimatı yerine getirmeye zorunlu olduğu varsayılmamalıdır.

Kabul açıklaması yazılı kayda bağlanabilir. Çekince varsa içeriği, alıcıya ulaştığı tarih ve havale koşullarıyla ilişkisi gösterilir. Sonradan doğan uyuşmazlıkta kabulün koşulsuz olup olmadığı bu kayıtlar üzerinden incelenebilir.

İfa edilmeme bildirimi ve geri alma

Alıcının istemine rağmen ödeyici ifadan kaçınır veya önceden ifa etmeyeceğini bildirirse alıcı durumu gecikmeden havale edene bildirmelidir. Bildirim yapılmazsa havale edenin bu yüzden uğradığı zarardan alıcı sorumlu olur.

Bildirim, havale edenin asıl borcu başka yolla ödemesine veya ödeyiciye karşı hakkını korumasına imkân sağlar. Ödeme talebinin tarihi, ret açıklaması ve havale edene yapılan bildirim saklanabilir.

Havale eden, alıcıya verdiği yetkiyi kural olarak geri alabilir. Ancak yetki alıcının yararına, özellikle alacağının tahsili amacıyla verilmişse geri alınamaz. Havalenin temel amacı bu noktada geri alma yetkisinin sınırını belirler.

Ödeyiciye verilen yetki, ödeyici kabulünü alıcıya açıklayana kadar geri alınabilir. Kabul alıcıya ulaştıktan sonra havale edenin tek taraflı geri alması ödeyicinin doğan borcunu ortadan kaldırmaz. İflas hâlinde henüz kabul edilmemiş havale kendiliğinden sona erer.

Kıymetli evraka bağlı alacağın hamile ödenmesi için yazılı havalede her hamil ödeyici karşısında alıcı sayılır. Buna karşılık temel ilişkiye özgü haklar yalnız devredenle devralan arasında doğar. İşlem kıymetli evrak niteliğindeyse özel kanun hükümleri ayrıca kontrol edilmelidir.

Havale, alacağın devrinden ve borcun üstlenilmesinden ayrılır. Alacağın devrinde alacaklı değişirken havalede alıcıya ödeyiciye başvurma yetkisi tanınır. Borcun üstlenilmesinde borçlu tarafın değişmesi amaçlanırken havale, asıl borcu ödeme gerçekleşene kadar kural olarak sona erdirmez.

Taraflar havaleyi belirli bir koşula veya belge sunulmasına bağlayabilir. Ödeyici kabulünü çekincesiz açıklamamışsa koşulun kapsamı ve gerçekleşip gerçekleşmediği incelenir. Sahte ya da eksik belge şüphesinde özel ödeme ve ceza hukuku hükümleri de gündeme gelebilir.

Birden çok ödeme yapıldığında her işlemin asıl borca nasıl mahsup edildiği gösterilebilir. Kur farkı, masraf veya kesinti varsa alıcının gerçekten elde ettiği tutar belirlenir. Havale edenin borcunun hangi miktarda sona erdiği, nominal talimat yerine gerçekleşen ifa üzerinden hesaplanır.

Sık sorulan sorular

Alacaklıya havale belgesi vermem asıl borcu hemen bitirir mi?

Hayır. Havale borcun ifası amacıyla verilmişse asıl borç, havale ödeyicisinin alıcıya ödeme yapmasıyla sona erer. Alıcı havaleyi kabul etmiş fakat belirlenen sürede tahsil edememişse alacağını havale edene yeniden ileri sürebilir.

Havale ödeyicisi kabul ettikten sonra ödeme yapmak zorunda mıdır?

Ödeyici, çekincesiz kabulünü havale alıcısına bildirirse ifayla yükümlü olur. Alıcıya karşı yalnız aralarındaki ilişkiden veya havalenin içeriğinden doğan savunmaları ileri sürebilir; havale edenle kendi ilişkisindeki savunmaları kullanamaz.

Havale eden verdiği yetkiyi her zaman geri alabilir mi?

Genel olarak alıcıya verilen yetki geri alınabilir; ancak alıcının yararına, özellikle onun alacağını elde etmesi için verilmişse geri alınamaz. Ödeyiciye verilen yetki de ödeyici kabulünü alıcıya açıklayana kadar geri alınabilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.