Gece çalışması: en fazla kaç saat çalışılır, vardiya nasıl değişir?

Kısaca

• İşçilerin gece çalışmaları yedi buçuk saati geçemez; on iki saatlik gece vardiyaları kural olarak kanuna aykırıdır.
• Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve sayılan petrol işlerinde işçinin yazılı onayıyla bu süre aşılabilir.
• Postası değiştirilecek işçi, kesintisiz en az on bir saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz.

Fabrikada, hastanede, otelde ya da güvenlik kulübesinde pek çok kişi gecenin bir kısmını işte geçirir. Gece çalışması insan sağlığını gündüz çalışmasından daha fazla yıprattığı için İş Kanunu bu konuda ayrı kurallar koyar. Bu kurallar gecenin nerede başlayıp nerede bittiğini, gece en fazla kaç saat çalışılabileceğini ve vardiyaların (kanundaki adıyla postaların) nasıl değiştirileceğini belirler.

Kanuna göre gece hangi saatleri kapsar

İş Kanunu’nun 69. maddesine göre çalışma hayatında gece, en geç saat 20.00’de başlayıp en erken saat 06.00’ya kadar süren ve her hâlde en fazla on bir saat olan dönemdir. Yani bir işyerinde gece 20.00’de başlayabilir, ama daha geç de başlayabilir; önemli olan, bu dönemin on bir saati aşmamasıdır. Kanun, işin niteliğine ya da bölgenin özelliklerine göre gece döneminin başlangıç ve bitişinin yönetmelikle ayarlanabileceğini de kabul eder.

Bir postanın gece çalışması sayılması için bütün saatlerin gece döneminde geçmesi gerekmez. Postalar hâlinde çalışmaya ilişkin yönetmelik, çalışma süresinin yarısından çoğu gece dönemine denk gelen postayı gece postası sayar. Örneğin 16.00 ile 24.00 arasındaki bir posta, gecenin 20.00’de başladığı bir işyerinde gece postası sayılmaz; 22.00 ile 06.00 arasındaki posta ise sayılır.

Gece en fazla yedi buçuk saat çalışılır

Kanunun temel kuralı açıktır: işçilerin gece çalışmaları yedi buçuk saati geçemez. Gündüz bir işçi, haftalık kırk beş saatlik süreyi aşmamak ve tarafların anlaşması varsa günde on bir saate kadar çalıştırılabilir (m. 63). Gece için bu sınır çok daha düşüktür. Bu yüzden on iki saatlik gece vardiyaları, kural olarak kanuna aykırıdır.

Kanun bu kurala bazı istisnalar tanır. Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve Türk Petrol Kanunu kapsamındaki petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri kapsamında yürütülen işlerde, işçinin yazılı onayı alınmak şartıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir. İki koşul birlikte aranır: iş bu alanlardan birinde olmalı ve işçi yazılı onay vermiş olmalıdır. Sözlü kabul ya da “herkes böyle çalışıyor” uygulaması yeterli değildir.

Bazı işçiler için gece çalışması hiç mümkün değildir. Kanunun 73. maddesine göre sanayiye ait işlerde on sekiz yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması yasaktır. On sekiz yaşını doldurmuş kadın işçilerin gece postalarında çalıştırılmasına ilişkin usul ve esaslar ise ayrı bir yönetmelikle düzenlenmiştir.

Vardiya değişimi ve on bir saat dinlenme

Gece ve gündüz işleyen, işçilerin nöbetleşe çalıştığı işyerlerinde aynı işçinin sürekli gece postasında tutulması istenmez. Kanuna göre bir çalışma haftası gece çalıştırılan işçi, ondan sonra gelen ikinci çalışma haftasında gündüz çalıştırılır. Postalar bu düzene göre sıraya konur. Gece ve gündüz postalarında iki haftalık nöbetleşme esası da uygulanabilir; bu durumda işçi iki hafta gece, sonra gündüz postasında çalışır.

Vardiya değişiminde işçinin dinlenme hakkı da korunur. Postası değiştirilecek işçi, kesintisiz en az on bir saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz. Gece postasından çıkan bir işçiyi birkaç saat sonra gündüz postasına çağırmak bu nedenle kanuna aykırıdır.

Yönetmelik ayrıca zorunluluk olmadıkça işçilerin postalarının değiştirilemeyeceğini söyler. İşveren vardiya düzenini keyfî biçimde değiştiremez; değişiklik ancak bir zorunluluk bulunduğunda yapılabilir.

Sağlık durumu ve sağlık raporu

Gece çalışmasının sağlık üzerindeki etkisi kanun koyucunun en çok dikkat ettiği konudur. İş Kanunu’nun 69. maddesinin dördüncü, beşinci ve altıncı fıkraları 2012 yılında 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile yürürlükten kaldırılmıştır. Bugün işçilerin sağlık durumunun izlenmesi, bu kanunun 15. maddesindeki sağlık gözetimi kurallarına göre yürür.

Buna göre işveren, çalışanların maruz kaldığı riskleri dikkate alarak onları sağlık gözetimine tabi tutmak zorundadır. İşe girişte, iş değişikliğinde ve işin devamı süresince belirlenen düzenli aralıklarla sağlık muayenesi yaptırılır. Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde çalışacaklar, işe uygun olduklarını gösteren sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz. Bu muayenelerin masrafı işverene aittir ve işçiye yansıtılamaz. Sağlık bilgileri gizli tutulur.

Gece çalışması yüzünden sağlığı bozulan işçi için yönetmelikte ayrı bir kural vardır. Gece çalışması nedeniyle sağlığının bozulduğunu raporla belgeleyen işçiye işveren, olanakların elverdiği ölçüde gündüz postasında durumuna uygun bir iş vermekle yükümlüdür. Bu yükümlülük işverenin olanaklarıyla sınırlıdır. Yine de raporu işverene yazılı olarak iletmek ve bir örneğini saklamak, ileride doğabilecek bir uyuşmazlıkta işçinin elini güçlendirir.

Kurallara uyulmazsa

Kanunun 104. maddesi, işçileri 69. maddeye aykırı olarak geceleri yedi buçuk saatten fazla çalıştıran, gece ve gündüz postalarını değiştirmeyen ya da 73. maddeye aykırı olarak çocuk ve genç işçileri gece çalıştıran işverene idari para cezası öngörür. Cezanın tutarı her yıl yeniden değerlendirildiği için burada rakam verilmemiştir. Bu ceza işçiye ödenmez; işçinin kendi alacakları ayrıca istenir. İşçi açısından ise bu durum, çalışma koşullarının kanuna uygun olmadığı anlamına gelir. Haftalık kırk beş saati aşan çalışmalar fazla çalışma sayılır ve zamlı ödenir; bunun hesabı ayrı bir konudur. Kurallara aykırı çalıştırmanın iş sözleşmesinin feshine gerekçe yapılıp yapılamayacağı ise her olayın kendi koşullarına göre değerlendirilir.

İşçinin elinde, hangi saatlerde çalıştığını gösteren belgelerin bulunması önemlidir. Vardiya çizelgeleri, giriş-çıkış kayıtları ve imzalanan onay yazıları, gece çalışmasının süresini ve düzenini ispatlamada kullanılabilir.

Sık sorulan sorular

Gece çalıştığım için daha fazla ücret almam gerekir mi?

İş Kanunu, bütün işçiler için geçerli genel bir gece zammı öngörmez. Kanun, bazı gece çalışmalarına fazla ücret ödenmesi usulünün yönetmelikle konulabileceğini söyler. Uygulamada gece çalışmasına ek ödeme çoğunlukla iş sözleşmesi ya da toplu iş sözleşmesiyle kararlaştırılır. Sözleşmenizde böyle bir hüküm varsa işveren buna uymak zorundadır. Haftalık kırk beş saati aşan çalışma ise gece ya da gündüz yapılmış olmasına bakılmaksızın fazla çalışma sayılır ve zamlı ödenir.

Postam değişirken arada kaç saat dinlenmem gerekir?

Postası değiştirilecek işçi, kesintisiz en az on bir saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz. Örneğin gece postası sabah 07.00’de biten bir işçi, aynı gün 18.00’den önce gündüz ya da akşam postasına başlatılamaz.

Güvenlik görevlisiyim, gece on iki saat çalışıyorum. Bu yasal mı?

Özel güvenlik, kanunun yedi buçuk saat sınırına istisna tanıdığı alanlardan biridir. Bu işlerde yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması, ancak işçinin yazılı onayı alınarak yaptırılabilir. Yazılı onay yoksa sınır yedi buçuk saattir. Onay verilmiş olsa bile haftalık çalışma süresine ve fazla çalışma kurallarına ilişkin hükümler ayrıca uygulanır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.