Gaiplik kararı: kayıp bir yakının malları ve mirası ne olur?

Kısaca

• Ölüm tehlikesinde kaybolmada en az bir yıl, haber alınamamada son haberden itibaren en az beş yıl geçince gaiplik kararı istenebilir.
• Mahkeme, kayıp kişi hakkında bilgisi olanları en az altı aylık bir ilanla çağırır; sonuç alınamazsa gaipliğe karar verir.
• Mirasçılar tereke mallarını teslim almadan önce güvence göstermek zorundadır; gaip dönerse aldıklarını geri verirler.
• Gaipliğine karar verilen kişinin eşi, mahkemece evliliğin feshine karar verilmedikçe yeniden evlenemez.

Bir yakınınızdan yıllardır haber alınamıyorsa, ya da bir deprem, sel veya deniz kazasından sonra kaybolmuş ve bir daha bulunamamışsa, aile hem duygusal hem hukuki bir boşlukta kalır. Kayıp kişinin evi, banka hesabı, tarlası onun adına kayıtlı durur. Ölüm kaydı olmadığı için mirasçılar mirası alamaz. Kişi bir mirastan pay alacaksa o pay da beklemede kalır. Türk Medeni Kanunu bu belirsizliği gaiplik kararıyla çözer.

Ölüm karinesi ile gaiplik arasındaki fark

Önce iki kurum ayırt edilmeli. Bir kişi, ölümüne kesin gözle bakılmasını gerektiren durumlar içinde kaybolursa, cesedi bulunamamış olsa bile ölmüş sayılır (m. 31). Buna ölüm karinesi denir. Örneğin kişinin yanan bir binada olduğu kesin olarak biliniyorsa ölüm karinesi söz konusu olabilir. Bu durumda mahkeme kararı gerekmez; o yerin en büyük mülkî amirinin emriyle nüfus kütüğüne ölü kaydı düşülür. Her ilgili, bu kişinin ölü ya da sağ olduğunun mahkemece tespitini dava edebilir (m. 44).

Gaiplik ise ölümün kesin değil, kuvvetle muhtemel olduğu durumlar içindir. Kanun gaiplik kararı için iki durum sayar: ölüm tehlikesi içinde kaybolmak ya da uzun zamandan beri kendisinden haber alınamamak. Her iki durumda da kişinin ölümü hakkında kuvvetli bir olasılık bulunmalıdır (m. 32).

Gaiplik kararı nasıl alınır

Gaiplik kararını, hakları bu kişinin ölümüne bağlı olanlar ister (m. 32). Başta mirasçılar olmak üzere, kayıp kişinin vasiyetnamesinde kendisine mal bırakılanlar gibi, onun ölümüyle bir hak kazanacak kişiler bu kapsamdadır.

Yetkili mahkeme kişinin Türkiye’deki son yerleşim yeri mahkemesidir. Kişi Türkiye’de hiç yerleşmemişse nüfus sicilinde kayıtlı olduğu yer, böyle bir kayıt da yoksa anasının ya da babasının kayıtlı olduğu yer mahkemesi yetkilidir (m. 32). Gaiplik kararı, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda çekişmesiz yargı işleri arasında sayılmıştır (HMK m. 382). Bu işlerde kanunda aksine bir düzenleme yoksa sulh hukuk mahkemesi görevlidir (HMK m. 383).

Başvuru için belirli sürelerin geçmesi gerekir (m. 33):

• Ölüm tehlikesi içinde kaybolmada, tehlikenin üzerinden en az bir yıl,
• Uzun zamandan beri haber alınamamada, son haber tarihinin üzerinden en az beş yıl.

Başvurudan sonra mahkeme, kayıp kişi hakkında bilgisi olanları belirli bir süre içinde bilgi vermeye ilanla çağırır. Bu süre, ilk ilanın yapıldığı günden başlayarak en az altı aydır. İlan süresi dolmadan kişi ortaya çıkar, kendisinden haber alınır ya da öldüğü tarih tespit edilirse gaiplik istemi düşer (m. 34).

İlandan sonuç alınamazsa mahkeme gaipliğe karar verir. Bu karardan sonra ölüme bağlı haklar, gaibin ölümü ispatlanmış gibi kullanılır. Kararın sonuçları, ölüm tehlikesinin gerçekleştiği ya da son haberin alındığı günden başlar (m. 35). Bu geriye etki önemlidir: mirasın kime geçeceği, karar tarihine göre değil, bu tarihte kimlerin sağ olduğuna göre belirlenir.

Karar beklenirken mallar sahipsiz kalmamalıdır. Kanun, uzun süreden beri bulunamayan ve oturduğu yer bilinmeyen bir kişinin malları için vesayet makamının yönetim kayyımı atayacağını öngörür (m. 427). Kayyım, malları kişi adına yönetir; bu bir mülkiyet devri değildir.

Mirasçılara teslim ve güvence

Gaiplik kararından sonra kayıp kişinin mirasçıları ya da mirasında hak sahibi olanlar mirası isteyebilir. Ancak tereke mallarını teslim almadan önce güvence göstermek zorundadırlar. Bu güvence, malları ileride ortaya çıkabilecek daha üstün hak sahiplerine ya da gaibin kendisine geri vereceklerini teminat altına alır (m. 584).

Güvencenin süresi kaybolmanın türüne göre değişir:

• Ölüm tehlikesi içinde kaybolmada beş yıl; bu süre tereke mallarının tesliminden başlar,
• Uzun zamandan beri haber alınamamada on beş yıl; bu süre son haber tarihinden başlar,
• Her iki durumda da güvence en çok gaibin yüz yaşına varmasına kadar geçecek süre için gösterilir.

Gaip ortaya çıkarsa ya da daha üstün hak sahibi olduğunu ileri sürenler bunu ispat ederse, malları teslim alanlar aldıklarını zilyetlik kuralları uyarınca geri vermekle yükümlüdür. İyiniyetli olanların üstün hak sahiplerine geri verme yükümlülüğü, miras sebebiyle istihkak davasındaki zamanaşımı sürelerine tabidir (m. 585). Bu süre, davacının mirasçı olduğunu ve iyiniyetli davalının malı elinde tuttuğunu öğrenmesinden başlayarak bir yıl, her hâlde mirasbırakanın ölümünün ya da vasiyetnamenin açılmasının üzerinden on yıldır; iyiniyetli olmayanlara karşı yirmi yıldır (m. 639).

Gaip bir mirastan pay alacaksa

Kayıp kişi bazen mirasbırakan değil, mirasçı konumundadır. Örneğin yıllardır haber alınamayan bir oğul, bu sırada ölen babasının mirasçısıdır. Mirasın açıldığı anda sağ olup olmadığı ispat edilemeyen ve ortada bulunmayan mirasçının payı resmen yönetilir. Bu kişi sağ değilse payı kendilerine kalacak olanlar, gaiplik süre ve usulüne uyarak onun gaipliğine karar verilmesini ve payın kendilerine teslimini isteyebilir. Payın teslimi de gaibin kendi mirasının teslimindeki kurallara tabidir (m. 586); yani payı alacak olanlar da yukarıda anlatılan güvenceyi göstermek zorundadır. Gaibe düşen miras payının teslimi, HMK’da çekişmesiz yargı işleri arasında ayrıca sayılmıştır (HMK m. 382).

Gaibin mirasçıları tereke mallarını teslim aldıktan sonra gaibe bir miras düşerse, gaiplik sebebiyle bu paya hak kazanacak olanlar ayrıca gaiplik kararı almadan payın teslimini isteyebilir (m. 587).

Hiç kimse ortaya çıkmazsa devlet devreye girer. Sağ olup olmadığı bilinmeyen bir kişinin malvarlığı ya da ona düşen miras payı on yıl resmen yönetilirse ya da kişinin yüz yaşını dolduracağı süre geçerse, Hazinenin istemi üzerine gaipliğine karar verilir. İlan süresinde hiçbir hak sahibi ortaya çıkmazsa, aksine hüküm bulunmadıkça gaibin mirası Devlete geçer (m. 588). Devlet de gaibe ya da üstün hak sahiplerine karşı, mirası teslim alan diğer kişiler gibi geri vermekle yükümlüdür.

Gaipliğin evlilik üzerindeki etkisi ayrıca düzenlenmiştir. Gaipliğine karar verilen kişinin eşi, mahkemece evliliğin feshine karar verilmedikçe yeniden evlenemez (m. 131).

Sık sorulan sorular

Babamızdan altı yıldır haber yok. Gaiplik kararı isteyebilir miyiz?

Ölümü hakkında kuvvetli bir olasılık varsa ve son haber tarihinin üzerinden en az beş yıl geçmişse istenebilir. Mahkeme, kayıp kişi hakkında bilgisi olanları en az altı aylık bir ilanla çağırır. İlandan sonuç alınamazsa gaipliğe karar verilir.

Gaiplik kararından sonra kayıp kişi dönerse ne olur?

Tereke mallarını teslim alanlar, aldıklarını zilyetlik kuralları uyarınca geri vermekle yükümlüdür. Mirasçılardan teslimden önce güvence istenmesinin sebebi de budur. Gaiplik kararı ve mirasçılara teslim, kayıp kişinin geri dönüşü karşısında kesin bir sonuç doğurmaz.

Kayıp kişinin eşi yeniden evlenebilir mi?

Gaiplik kararı tek başına yeterli değildir. Gaipliğine karar verilen kişinin eşi, mahkemece evliliğin feshine karar verilmedikçe yeniden evlenemez. Eş, evliliğin feshini gaiplik başvurusuyla birlikte ya da ayrıca açacağı bir davayla isteyebilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.