Evlat edinme şartları ve süreci: kimler, hangi koşullarla evlat edinebilir?

Evlat edinme, evlat edinen ile evlatlık arasında mahkeme kararıyla soybağı kurulmasıdır (Türk Medeni Kanunu m. 282). Soybağı, kişinin ana ve babasıyla arasındaki hukuki bağdır. Mahkeme kararıyla birlikte evlatlık ile evlat edinen arasında, ana-baba ile çocuk arasındaki ilişkiye benzer bir bağ doğar. Kanun bu sonucun ağırlığı nedeniyle hem evlat edinecek kişiler hem de çocuk için sıkı şartlar arar. Şartlar, evlat edinilecek kişinin küçük ya da ergin olmasına göre değişir.

Kimler evlat edinebilir

Evli olanlar ancak birlikte evlat edinebilir; evli olmayan iki kişi birlikte evlat edinemez. Birlikte evlat edinmede eşlerin en az beş yıldır evli olmaları ya da otuz yaşını doldurmuş bulunmaları gerekir (m. 306).

Kanun, eşin önceki ilişkisinden olan çocuk için daha esnek bir kural koyar. Eşlerden biri, en az iki yıldır evli olmaları ya da kendisinin otuz yaşını doldurmuş olması koşuluyla diğer eşin çocuğunu evlat edinebilir.

Evli olmayan kişi, otuz yaşını doldurmuşsa tek başına evlat edinebilir (m. 307). Evli bir kişi ise kural olarak tek başına evlat edinemez. Kanun bunun için dar bir istisna tanır: otuz yaşını doldurmuş eş, diğer eşin ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksun olması, iki yılı aşkın süredir nerede olduğunun bilinmemesi ya da mahkeme kararıyla iki yılı aşkın süredir ayrı yaşamaları yüzünden birlikte evlat edinmenin mümkün olmadığını ispat ederse, tek başına evlat edinebilir.

Her durumda evlat edinilen, evlat edinenden en az on sekiz yaş küçük olmalıdır (m. 308).

Küçüklerin evlat edinilmesinde aranan şartlar

Ergin olmayan, yani on sekiz yaşını doldurmamış bir çocuğun evlat edinilmesi için şu şartlar birlikte aranır:

• Çocuğa evlat edinen tarafından bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olmalıdır (m. 305).
• Evlat edinme her hâlde çocuğun yararına olmalı, evlat edinenin diğer çocuklarının yararları da hakkaniyete aykırı biçimde zedelenmemelidir.
• Ayırt etme gücüne sahip, yani yaşı ve olgunluğu bakımından akla uygun biçimde davranabilecek durumdaki çocuk, rızası olmadıkça evlat edinilemez. Vesayet altındaki küçük ise vesayet dairelerinin izniyle evlat edinilebilir (m. 308).
• Çocuğun ana ve babasının rızası gerekir (m. 309).

Ana ve babanın rızası, çocuğun ya da kendilerinin oturdukları yer mahkemesinde sözlü veya yazılı olarak açıklanır ve tutanağa geçirilir. Rıza, evlat edinecek kişilerin adı belirtilmemiş olsa da geçerlidir. Çocuğun doğumunun üzerinden altı hafta geçmeden rıza verilemez. Verilen rıza, tutanağa geçirildiği tarihten başlayarak altı hafta içinde aynı usulle geri alınabilir (m. 310).

Bazı hâllerde ana ya da babadan birinin rızası aranmaz: kim olduğu ya da uzun süredir nerede oturduğu bilinmiyorsa, ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksunsa veya çocuğa karşı özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmiyorsa (m. 311). Rızanın aranıp aranmayacağına mahkeme karar verir (m. 312).

Ergin ya da kısıtlı bir kişinin evlat edinilmesi ise istisnadır. Kanun bunu yalnızca, evlat edinenin altsoyunun açık muvafakatiyle ve sayılan durumlarda kabul eder. Bu durumların her birinde en az beş yıllık bir bakım ya da birlikte yaşama şartı vardır (m. 313).

Başvurudan mahkeme kararına

Küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin aracılık faaliyetlerini ancak Cumhurbaşkanınca yetki verilen kurum ve kuruluşlar yürütebilir (m. 320). Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının açıklamalarına göre, Türkiye’de yaşayan vatandaşlar kurum aracılığıyla evlat edinme için oturdukları ildeki Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğüne başvurur; ilk başvuru e-Devlet üzerinden de yapılabilir. Müdürlük, belgeleri inceledikten sonra adayların evini ve çevresini ziyaret ederek sosyal inceleme yapar. Uygun bulunan başvurular sıraya alınır. Bekleme süresi, çocuğun yaşına ve cinsiyetine göre değişebilir. Çocukla tanışmanın ardından uygun görülürse çocuk geçici bakım için aileye yerleştirilir ve bir yıllık süre boyunca izlenir.

Bir yıllık bakım tamamlandıktan sonra mahkemeye başvurulur. Davaya aile mahkemesi bakar (4787 sayılı Kanun m. 4). Yetkili mahkeme, evlat edinenin oturduğu yer mahkemesidir; birlikte evlat edinmede eşlerden birinin oturduğu yer mahkemesine başvurulabilir. Evlatlık ilişkisi mahkeme kararıyla kurulur (m. 315).

Mahkeme kararı vermeden önce esaslı sayılan bütün durumları kapsamlı biçimde araştırır, evlat edinen ile evlat edinileni dinler ve gerektiğinde uzman görüşü alır. Araştırmada özellikle tarafların kişiliği ve sağlığı, karşılıklı ilişkileri, ekonomik durumları, evlat edinenin eğitme yeteneği ve evlat edinmeye yönelten sebepler incelenir. Evlat edinenin altsoyu, yani çocukları ve torunları varsa, onların evlat edinme hakkındaki tavır ve düşünceleri de değerlendirilir (m. 316).

Mahkeme kararı olmadan bir çocuğu kendi çocuğu gibi nüfusa kaydettirmek evlat edinme sayılmaz. Bir çocuğun soybağını değiştirmek ya da gizlemek, Türk Ceza Kanunu’nun 231. maddesine göre bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası gerektiren bir suçtur.

Evlat edinmenin sonuçları

Karar verilince ana ve babaya ait haklar ve yükümlülükler evlat edinene geçer. Evlatlık, evlat edinenin mirasçısı olur. Küçük evlatlık evlat edinenin soyadını alır; evlat edinen isterse çocuğa yeni bir ad da verebilir. Ayırt etme gücüne sahip olmayan küçüklerin nüfus kaydına, birlikte evlat edinmede evlat edinen eşlerin adları ana ve baba adı olarak, tek başına evlat edinmede ise evlat edinenin adı yazılır (m. 314).

Evlat edinmeye ilişkin kayıtlar, belgeler ve bilgiler mahkeme kararı olmadıkça ya da evlatlık istemedikçe açıklanamaz. Evlatlık ilişkisinin kaldırılması ise ancak kanunda sayılan sebeplerle istenebilir; örneğin rızası alınması gereken bir kişinin rızası, yasal bir sebep olmadan alınmamışsa. Bu dava, kaldırma sebebinin öğrenilmesinden başlayarak bir yıl içinde açılmalıdır (m. 317–319).

Sık sorulan sorular

Bekâr biri evlat edinebilir mi?

Evet. Evli olmayan kişi otuz yaşını doldurmuşsa tek başına evlat edinebilir. Evlat edinilen çocuğun kendisinden en az on sekiz yaş küçük olması ve diğer şartların, özellikle bir yıllık bakım süresinin de yerine getirilmesi gerekir. Evli olmayan iki kişi ise birlikte evlat edinemez.

Eşimin önceki evliliğinden olan çocuğunu evlat edinebilir miyim?

Evet. Eşler en az iki yıldır evliyse ya da evlat edinecek eş otuz yaşını doldurmuşsa, eşlerden biri diğerinin çocuğunu evlat edinebilir. Küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin diğer şartlar burada da aranır; çocuğun diğer biyolojik ebeveyninin rızası da kanunun saydığı istisnalar dışında gereklidir.

Evlat edinilen çocuk biyolojik ailesini öğrenebilir mi?

Evlat edinmeye ilişkin kayıtlar, belgeler ve bilgiler, mahkeme kararı olmadıkça ya da evlatlık istemedikçe açıklanamaz. Yani kanun bu bilgilere ulaşma imkânını evlatlığın kendisine tanır. Kurum aracılığıyla evlat edinilen kişiler, dosya bilgileri için Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğüne başvurabilir.

Biyolojik anne verdiği rızayı geri alabilir mi?

Rıza, tutanağa geçirildiği tarihten başlayarak altı hafta içinde, verildiği usulle geri alınabilir. Geri alındıktan sonra yeniden verilen rıza kesindir. Rızası alınması gerektiği hâlde yasal bir sebep olmadan alınmamış kişi ise, küçüğün menfaati ağır biçimde zedelenmeyecekse evlatlık ilişkisinin kaldırılmasını isteyebilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.