Evde ürün hazırlayarak çalışıyorum: teslim, malzeme ve ücret kuralları neler?

Kısaca

• Evde hizmet sözleşmesinde her yeni işe özgü koşullar ve ücret bilgileri ayrıca önem taşır.
• İşveren üründeki ayıpları teslimden başlayarak bir hafta içinde bildirmelidir.
• Ücretin ödeme zamanı, işçinin aralıksız veya aralıklı çalıştırılmasına göre değişir.

İşverenin verdiği ürünü evinde hazırlayan kişi için, işin nerede görüldüğü kadar hangi sözleşme kapsamında yapıldığı da önemlidir. Türk Borçlar Kanunu evde hizmet sözleşmesini ayrı bir başlıkta düzenler. İşin verilmesi, malzemenin kullanılması, ürünün kabulü ve ücretin ödenmesi için birbirini tamamlayan kurallar vardır.

Bu yazı, Kanunun 461. maddesinde tanımlanan evde hizmet ilişkisine odaklanır. Her evden çalışma biçiminin aynı sözleşme olduğu varsayılmamalıdır. Özellikle ürün teslimi ve buna bağlı ücret hesabı incelenirken önce somut ilişkinin bu tanıma uyup uymadığı belirlenmelidir.

Her yeni işin koşullarının belirlenmesi

TBK 461’e göre işçi, işverenin verdiği işi kendi evinde veya belirleyeceği başka yerde ücret karşılığı görmeyi üstlenir. İşi kendisi yapabileceği gibi aile bireyleriyle birlikte de yerine getirebilir. Tanım, çalışma yerini yalnız işçinin ikamet ettiği evle sınırlamaz.

TBK 462, her yeni iş verilişinde genel çalışma koşullarının dışında kalan ve o işe özgü özelliklerin bildirilmesini ister. Gerekiyorsa işçinin sağlayacağı malzeme de belirtilir. Malzeme için ödenecek tutar ve işin ücreti işçiye yazılı olarak bildirilir.

Bu nedenle başlangıçta genel bir çalışma düzeninin kararlaştırılması, sonraki her işin özelliklerinin kendiliğinden belirlenmiş olduğu anlamına gelmez. Yeni ürünün niteliği, kullanılacak malzeme ve ücret birbirinden ayrılarak incelenmelidir. Bir önceki işin koşullarını yeni işe otomatik aktarmak yanlış bir hesaba yol açabilir.

Malzeme bedeli ve ücret iş verilmeden önce yazılı bildirilmemişse, bu işlerde uygulanan alışılmış bedel ve ücret ödenir. Kanun, yazılı bildirimin eksikliğini ücretsiz çalışma sonucu ile karşılamaz. Ancak alışılmış karşılığın ne olduğu somut işin özelliklerine göre belirlenmelidir.

Pratik kayıt düzeninde her iş için veriliş tarihi, işin açıklaması, malzemenin kim tarafından sağlanacağı ve ücret bilgisi ayrı tutulabilir. İşler birbirine benziyorsa bile farklı malzeme veya teslim koşulları bulunabilir. Ayrı kayıt, hangi ödemenin hangi ürüne ait olduğunu anlamayı kolaylaştırır.

İşin yapılması ve malzemenin korunması

TBK 463, işe zamanında başlamayı, işi kararlaştırılan zamanda bitirmeyi ve sonucu işverene teslim etmeyi işçinin yükümlülüğü olarak düzenler. Burada işe başlama, tamamlama ve teslim ayrı aşamalardır. Ürünün hazırlanmış olmasıyla işverene teslim edilmiş olması aynı olay değildir.

İş, işçinin kusuruyla ayıplı yapılmışsa giderilmesi mümkün ayıpları kendi masrafıyla gidermesi gerekir. Ayıp, yapılan işin gereği gibi olmamasına ilişkin eksiklik veya bozukluk anlamında kullanılır. Hükümde hem işçinin kusuru hem ayıbın giderilebilir olması yer alır.

Bu yüzden üründeki her sorun doğrudan işçinin aynı yükümlülüğü altında olduğu şeklinde anlatılamaz. Sorunun neden kaynaklandığı ve düzeltilebilirliği belirlenmelidir. İşçinin kusuruyla yapılan hatayla başlangıçta verilen bozuk malzeme aynı inceleme konusu değildir.

TBK 464’e göre işveren malzeme ve iş araçlarını sağlamışsa işçi bunları özenle kullanır, kullanımın hesabını verir ve artan malzemeyle araçları teslim eder. Malzemenin verilmesi, mülkiyeti veya kullanım amacını sınırsız biçimde değiştiren bir işlem değildir. Ne verildiğinin ve ne kaldığının belirlenmesi bu yükümlülüklerin izlenmesini sağlar.

İş sırasında malzemenin veya aracın bozuk olduğu anlaşılırsa durum hemen işverene bildirilir. İşçi devam etmeden önce işverenin talimatını bekler. Bu kural, bozukluğun görülmesine rağmen ürünün hazırlanmasına aynı biçimde devam edilmesini öngörmez.

İşçi malzeme veya aracı kendi kusuruyla kullanılmaz hâle getirirse, kullanılmaz duruma geldiği gündeki rayiç bedel kadar sorumludur. Rayiç bedel, ilgili tarihteki piyasa değerini ifade eder. Kanunun belirttiği tarih, ilk teslim günü veya rastgele seçilen başka bir günle değiştirilmemelidir.

Ürünün incelenmesi ve kabulü

TBK 465, işverenin teslim edilen ürünü incelemesini ister. Bulduğu ayıpları teslimden başlayarak bir hafta içinde işçiye bildirmelidir. Bildirimin başlangıç olayının teslim olması, üretim ve teslim kayıtlarının ayrı tutulmasını önemli kılar.

Süresinde bildirim yapılmazsa ürün mevcut durumuyla kabul edilmiş sayılır. Dolayısıyla ürünün uzun süre bekletilmesiyle inceleme süresinin başlangıcının kendiliğinden ertelendiği varsayılmamalıdır. Hükmün sonucu, süresinde bildirimin yapılıp yapılmadığı üzerinden değerlendirilir.

Birden fazla teslim varsa hangi ürünün hangi tarihte teslim edildiği açıklanabilir. Bildirilen sorunun hangi ürün veya partiye ait olduğu da ayrı gösterilebilir. Böylece tek bir genel şikâyetle farklı teslimlerin tarihleri birbirine karıştırılmaz.

Ayıbın bildirilmesi ile işçinin kusuru nedeniyle düzeltme borcu aynı sorunun farklı yönleridir. İlkinde işverenin inceleme ve bildirim davranışı, ikincisinde kusur ve giderilebilirlik koşulları incelenir. Yalnız bildirim yapıldı diye bütün sorumluluk koşullarının kanıtlandığı söylenemez.

Ücretin zamanı, hesap özeti ve sözleşme süresi

TBK 466, ödeme zamanını çalışma düzenine göre ayırır. İşçi aralıksız çalıştırılıyorsa ücret on beş günde bir veya işçinin rızasıyla ayda bir ödenir. Aralıklı çalıştırılıyorsa ödeme her ürün tesliminde yapılır.

Bu düzenlemede aylık ödemenin işçinin rızasına bağlanması önemlidir. Her evde hizmet ilişkisinde aylık ödemenin tek seçenek olduğu ileri sürülemez. Önce çalıştırmanın aralıksız mı aralıklı mı olduğu, sonra uygulanacak ödeme düzeni belirlenmelidir.

Her ücret ödemesinde işçiye hesap özeti verilir. Kesinti varsa miktarı ve sebebi bu özette gösterilir. Net ödeme tutarının belirtilmesiyle hangi kalemin neden kesildiğinin açıklanması aynı bilgi değildir.

Hesap kontrolünde teslim edilen işler, kararlaştırılan ücretler, malzeme bedelleri ve kesintiler ayrı karşılaştırılabilir. Kesintinin hesapta görünmesi onun her durumda hukuka uygun olduğu sonucunu tek başına doğurmaz. Hesap özeti, ödeme içeriğinin anlaşılmasını sağlayan bir kayıttır.

TBK 468’e göre deneme amacıyla iş verilmişse aksi kararlaştırılmadıkça sözleşme deneme süresi için kurulmuş sayılır. Aralıksız çalıştırmada, aksi kararlaştırılmamışsa belirsiz süreli sözleşme kabul edilir. Diğer durumlarda belirli süreli sözleşme kabulü vardır; bu ayrımlar çalışma düzeniyle birlikte okunmalıdır.

Son olarak TBK 469, evde hizmete ilişkin özel hüküm bulunmayan hâllerde hizmet sözleşmesinin genel hükümlerinin uygulanmasını öngörür. Bu nedenle özel başlıktaki birkaç madde bütün olası uyuşmazlıkların tek kaynağı değildir. İncelenen sorun için özel düzenleme bulunup bulunmadığı önce belirlenmelidir.

Sık sorulan sorular

Ücret iş verilmeden önce yazılı bildirilmemişse ücretsiz mi çalışmış sayılırım?

Hayır. TBK 462, iş verilmeden önce malzeme bedeli ve ücret yazılı bildirilmemişse bu işlerde uygulanan alışılmış bedel ve ücretin ödenmesini düzenler. Yazılı bildirimin yokluğu ile ücret borcunun yokluğu aynı değildir. Yapılan işin türü ve o işe ilişkin alışılmış karşılık değerlendirilmelidir.

İşverenin verdiği malzemenin bozuk olduğunu fark edersem devam etmeli miyim?

TBK 464’e göre durumu hemen işverene bildirmek ve işe devam etmeden önce talimatını beklemek gerekir. Bildirim, işin görülmesi sırasında malzeme veya iş aracındaki bozukluğun anlaşılmasına ilişkindir. Kalan malzeme ve araçların teslimi ile kullanım hesabı yükümlülükleri de ayrıca devam eder.

Ürün tesliminden sonra her zaman ayıp bildirimi yapılabilir mi?

TBK 465, işverenin ürünü incelemesini ve bulduğu ayıpları teslimden başlayarak bir hafta içinde işçiye bildirmesini düzenler. Süresinde bildirim yapılmazsa ürün mevcut durumuyla kabul edilmiş sayılır. Başlangıç, ürünün hazırlanma günü değil teslimidir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.