Doğum borçlanması: hangi kadınlar yapabilir, kaç doğum ve ne kadar süre borçlanılır?

Kısaca

• Doğum borçlanmasını 4/a, 4/b ya da 4/c kapsamında sigortalılığı olan kadın yapabilir.
• Borçlanma üç doğum için yapılabilir; her doğumda süre doğumdan sonraki iki yılı geçemez ve çocuğun yaşaması gerekir.
• Kurumun tebliğ ettiği borç bir ay içinde ödenmezse yeni başvuru gerekir ve o süre hizmetten sayılmaz.

Pek çok kadın doğumdan sonra bir süre çalışmaya ara verir. Bu aralık, sigorta kayıtlarında boş geçen bir dönem olarak kalır ve emeklilik için gereken prim gününü uzatır. Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 41. maddesi bu boşluğun bir kısmını doldurma imkânı tanır: kadın sigortalı, doğumdan sonraki sigortasız geçen süreyi parasını ödeyerek hizmetine ekletebilir. Uygulamada buna doğum borçlanması denir.

Kimler doğum borçlanması yapabilir

Kanun bu hakkı 4. maddenin birinci fıkrasının (a), (b) ve (c) bentleri kapsamındaki sigortalı kadına tanır. Bu statüler kısaca şöyle bilinir: 4/a, bir işverene bağlı olarak hizmet akdiyle çalışanlardır (eski SSK). 4/b, esnaf ve serbest meslek sahipleri gibi kendi adına bağımsız çalışanlardır (eski Bağ-Kur). 4/c ise kamu idarelerinde kadro ya da pozisyonda çalışan memurlar ve benzerleridir (eski Emekli Sandığı).

Borçlanma talebinde bulunabilmek için kadının bu statülerden birinde sigortalılığı olmalıdır. Hiç sigorta kaydı bulunmayan kişi için doğum borçlanması söz konusu olmaz. Talep, sigortalının ölümünden sonra hak sahipleri tarafından da yapılabilir.

Borçlanmanın şartları ve sınırları

Kanun doğum borçlanmasını birkaç şarta bağlar:

• Borçlanma üç defaya mahsustur. Üçten fazla çocuğu olan kadın en fazla üç doğum için borçlanabilir.
• Her doğum için borçlanılabilecek süre, doğum tarihinden sonraki iki yılı geçemez.
• Borçlanılacak sürede kadının uzun vadeli sigorta kolları bakımından sigortalı olmaması gerekir. Uzun vadeli sigorta kolları; malullük, yaşlılık ve ölüm sigortalarıdır, yani emeklilik primlerinin ödendiği sigortalardır. Bu yüzden doğumdan sonraki iki yıl içinde sigortalı çalışılan aylar borçlanılamaz.
• Çocuğun yaşıyor olması gerekir.

Kanunun aynı bendi, bunlardan ayrı olarak, kanunlar gereği verilen ücretsiz doğum ya da analık izni sürelerinin de borçlanılabileceğini düzenler. İşçiler ve memurlar için bu izinlerin süresi kendi mevzuatlarında yer alır; doğum ve süt izni ayrı bir konudur.

Bir örnekle açıklamak gerekirse: 2015’te doğum yapan ve 2016’nın sonuna kadar çalışmayan bir kadın, doğum tarihinden itibaren iki yılı aşmamak şartıyla bu sigortasız süreyi borçlanabilir. Aynı kadın doğumdan sekiz ay sonra bir işyerinde sigortalı çalışmaya başlamışsa, borçlanabileceği süre bu sekiz ayla sınırlı kalır.

Kişi şartları taşıyan sürenin tamamını borçlanmak zorunda değildir. Kanun, talepte bulunulan sürelerin borçlandırılacağını söyler; emeklilik için eksik olan gün kadar borçlanmak mümkündür.

Başvuru ve ödeme

Başvuru Sosyal Güvenlik Kurumuna yazılı olarak yapılır. Borcun tutarı, talep tarihinde geçerli olan prime esas günlük kazancın alt ve üst sınırları arasında kişinin kendi belirlediği bir günlük kazanç üzerinden hesaplanır. Prime esas kazanç, prim hesabına esas alınan ücret tutarıdır. Bu sınırlar her dönem yeniden belirlendiği için borçlanma tutarı da başvuru tarihine göre değişir. Borçlanılacak sürelerin hangi belgelerle kanıtlanacağını belirlemeye Kurum yetkilidir.

Kurum borcu hesaplayıp tebliğ eder. Borç, tebliğ tarihinden itibaren bir ay içinde ödenmelidir. Bir ay içinde ödenmeyen borçlanma için yeni başvuru gerekir ve primi ödenmeyen süre hizmetten sayılmaz. Ödeme süresi kısa olduğu için borcun yaklaşık tutarını başvurudan önce öğrenmek ve ödemeyi planlamak gerekir. Alt sınıra yakın bir kazanç seçmek borcu azaltır; ancak seçilen kazanç borçlanılan aylara yansıtıldığından ileride bağlanacak aylığın hesabı da bundan etkilenebilir.

Borçlanmanın sonuçları

Ödenen süre sigortalılığa sayılır ve prim gün sayısına eklenir. Borçlanılan süre, kadının borçlandığı tarihte hangi statüde sigortalı olduğuna göre değerlendirilir. Örneğin borçlanma tarihinde 4/b kapsamında olan bir kadının doğum borçlanması 4/b süresi sayılır. Aylığın hangi statüden bağlanacağı birden fazla statüde hizmeti olanlar için önem taşıdığından, borçlanma zamanlaması bu açıdan da düşünülmelidir.

Borçlanılan doğum sigorta girişinden önceyse sigortalılık başlangıç tarihi, borçlanılan gün sayısı kadar geriye götürülür. Malullük, yaşlılık ve ölüm sigortalarında aranan sigortalılık süresi bu başlangıç tarihinden hesaplandığı için (m. 38), başlangıç tarihinin geriye gitmesi emekliliğe hak kazanılan tarihi de öne çekebilir. Doğum sigorta girişinden sonraysa başlangıç tarihi değişmez, borçlanma yalnızca prim günü kazandırır.

Borçlanılan sürenin aylık hesabına nasıl yansıyacağı da Kanunda düzenlenmiştir. 5510 sayılı Kanunun yürürlüğünden sonraki dönemlere ait borçlanmalarda borçlanılan gün sayısı, ait olduğu aylara işlenir. Seçilen kazanç, borcun ödendiği tarihteki prime esas asgari kazanca oranlanır ve bu oran ilgili ayın asgari kazancıyla çarpılarak o ayın prime esas kazancı bulunur. Bu tutar hiçbir durumda o ayın azami kazancını geçemez.

Borçlanma sayesinde aylığa hak kazanılırsa aylık, borcun ödendiği tarihi takip eden ay başından itibaren bağlanır. Bu yüzden emekliliği borçlanmaya bağlı olan kişinin, ödemeyi geciktirmeden yapması aylığın başlangıcını da öne alır.

Borçlanma hakkı yalnızca sigortalının sağlığında kullanılabilen bir hak değildir. Kanun yazılı talebin hak sahipleri tarafından da yapılabileceğini söyler. Sigortalı kadının ölümünden sonra eşi ya da çocukları, ölüm aylığı için gereken prim gününü tamamlamak amacıyla doğum sürelerini borçlanabilir. Ancak 4/a sigortalılarının hak sahiplerine ölüm aylığı bağlanmasında aranan beş yıllık sigortalılık süresi hesaplanırken borçlanma süreleri dikkate alınmaz (m. 32); bu nedenle borçlanma her durumda sonucu değiştirmeyebilir.

Başvurmadan önce e-Devlet’teki hizmet dökümünüz üzerinden doğumlardan sonra sigortasız geçen ayları, toplam prim gününüzü ve sigorta başlangıç tarihinizi birlikte değerlendirmek, hangi doğum için ne kadar borçlanmanın yeteceğini görmenizi sağlar.

Sık sorulan sorular

Sigortalı olmadan önce doğum yaptım. Yine de borçlanabilir miyim?

Kanunun bugünkü metni, doğumun sigortalılık başladıktan sonra olmasını şart koşmuyor; aranan, başvuru sırasında 4/a, 4/b ya da 4/c kapsamında sigortalı olmanızdır. Sigorta girişinden önceki bir doğum için borçlanırsanız sigortalılık başlangıç tarihiniz, borçlandığınız gün sayısı kadar geriye gider.

Doğumdan sonraki iki yıl içinde birkaç ay sigortalı çalıştım. Ne olur?

Borçlanılacak sürelerde uzun vadeli sigorta kolları bakımından sigortalı olmamak şartı vardır. Bu yüzden iki yıl içinde sigortalı çalışılan aylar borçlanılamaz; yalnızca sigortasız geçen kısım borçlanılabilir.

Çocuğum vefat ettiyse doğum borçlanması yapabilir miyim?

Kanun doğum borçlanmasını açıkça çocuğun yaşaması şartına bağlar. Bu şart gerçekleşmiyorsa o doğum için bu yolla borçlanma yapılamaz. Yaşayan başka çocuklarınız varsa, üç doğum sınırı içinde onlar için borçlanma imkânı devam eder.

Doğum borçlanmasını babalar da yapabilir mi?

Doğumdan sonraki iki yıllık süre için borçlanma hakkını Kanun açıkça sigortalı kadına tanır. Kanunun aynı bendinde ayrıca, kanunlar gereği verilen ücretsiz doğum ya da analık izni sürelerinin borçlanılabileceği belirtilir; bu izin sürelerinin kime ve ne kadar verileceği ise ilgili personel ya da iş mevzuatına göre belirlenir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.