Çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararına uyulmazsa ne yapılır?

Kısaca

• Çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararları artık icra dairesince değil, adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir.
• Başvuru çocuğun yerleşim yerindeki müdürlüğe yapılır ve bu işlemler harçlardan istisnadır.
• Teslim emrine aykırı davranan kişi, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine disiplin hapsiyle cezalandırılır.

Velayet kararı ya da çocukla kişisel ilişki düzenlemesi, ancak uygulandığında bir anlam taşır. Ebeveynlerden biri çocuğu teslim etmez ya da görüşme günlerinde çocuğu getirmezse, kararın zorla yerine getirilmesi gerekir. Yıllarca bu işi icra daireleri yaptı ve uygulama İcra ve İflas Kanunu’nun 25, 25/a, 25/b ve 341. maddelerine dayanıyordu. 2021 yılında 7343 sayılı Kanunla bu maddeler yürürlükten kaldırıldı ve konu Çocuk Koruma Kanunu’na eklenen yeni bir bölümle düzenlendi. Yeni hükümler 30 Kasım 2021’de yürürlüğe girdi. Kanun, uygulamanın önce Adalet Bakanlığınca belirlenen il ve ilçelerde başlamasını, uygulama yönetmeliğinin yürürlüğe girmesinden itibaren en geç bir yıl içinde de ülke geneline yayılmasını öngördü (5395 sayılı Kanun geçici m. 2). Aşağıda kişisel ilişkinin nasıl belirleneceği değil, mahkemenin verdiği karara uyulmadığında izlenecek yol anlatılmaktadır.

Başvuru nereye yapılır

Çocuk teslimi ya da kişisel ilişki kurulmasına dair aile mahkemesi kararları, ister kesin hüküm (ilam) ister dava sürerken verilen tedbir kararı olsun, Adalet Bakanlığınca kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir (m. 41/A). Müdürlük bulunmayan yerlerde bu görevi, Adalet Bakanlığının belirlediği hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğü yürütür.

Yetkili müdürlük, çocuğun yerleşim yerindeki müdürlüktür. Teslim işlemleri psikolog, pedagog, sosyal çalışmacı, çocuk gelişimci veya rehber öğretmen gibi uzmanlar eliyle, uzman bulunmayan yerlerde öğretmen eliyle yapılır (m. 41/A). Teslimler de müdürlüğün belirlediği teslim mekânlarında gerçekleştirilir (m. 41/D).

Bu işlemler harçlardan istisnadır. İşlemler için yapılan masraflar, avukatlık ücreti hariç, Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır (m. 41/H).

Çocuk teslimi kararı nasıl uygulanır

Yükümlü, yani çocuğu teslim etmesi gereken kişi kararı kendiliğinden yerine getirmezse hak sahibi müdürlüğe başvurur. Müdürlük önce yükümlüyle her türlü iletişim aracıyla bağlantı kurar ve çocuğu belirlenen gün ve saatte belirlenen yere getirmesini bildirir (m. 41/B).

Yükümlüye ulaşılamaz, yükümlü çocuğu getirmeyeceğini söyler ya da getirmezse müdürlük bir teslim emri gönderir. Bu emir Tebligat Kanunu’na göre tebliğ edilir. Emirde çocuğun hangi gün ve saatte nereye getirileceği, haklı bir mazeret varsa çocuğun müdürlükçe alınmasının istenebileceği, emre uyulmazsa çocuğun gerekirse kolluk yardımı ve zor kullanılarak alınacağı ve disiplin hapsi uygulanacağı yazılır.

Yükümlü emre uymazsa çocuk, nerede bulunursa bulunsun müdürlük tarafından alınarak hak sahibine teslim edilir. Teslimden sonra yükümlü haklı bir sebep olmadan çocuğu yeniden alırsa, yeni bir karar ya da teslim emri gerekmeden çocuk tekrar hak sahibine verilir. Çocuğun üstün yararı gerektiriyorsa müdürlük, yükümlüyle bağlantı kurmadan ve emir tebliğ etmeden doğrudan bu yola başvurabilir.

Kişisel ilişki kararı nasıl uygulanır

Kişisel ilişki, yani velayet kendisinde olmayan ebeveynin çocukla düzenli görüşmesi, tekrarlanan bir süreç olduğu için kanun burada ayrı kurallar koymuştur (m. 41/C). Başlangıç aşaması teslimdekine benzer: önce bildirim yapılır, sonuç alınamazsa teslim emri gönderilir. Bu emir bir kez tebliğ edildikten sonra sonraki görüşme günlerinde de geçerlidir; her görüşme için yeniden emir çıkarılmaz.

Bu sistemde hak sahibinin de yükümlülükleri vardır. Hak sahibi, teslim saatinden en az kırk sekiz saat önce çocuğu almaya geleceğini müdürlüğe bildirmek zorundadır. Bildirim yapılmazsa yükümlüye çocuğu getirme zorunluluğu olmadığı haber verilir. Hak sahibi bildirimde bulunduğu hâlde haklı bir mazeret olmadan art arda iki kez ya da bir yılda üç kez gelmezse dosya işlemden kaldırılır ve teslim emri hükümsüz hâle gelir.

Kişisel ilişki süresi bitince hak sahibinin çocuğu belirlenen yere geri getirmesi gerekir. Getirmezse müdürlük suç duyurusunda bulunur. Yükümlü teslim emrine ilk kez aykırı davrandığında müdürlük, yükümlü hakkında danışmanlık tedbiri uygulanmasını aile mahkemesinden talep eder.

Yükümlü en az bir yıl boyunca emre düzenli olarak uyar ve bundan sonra da karara uygun davranacağını taahhüt ederse, müdürlük uzman görüşünü de alarak dosyayı işlemden kaldırabilir. Taahhüde uyulmazsa hak sahibinin talebiyle yükümlüye doğrudan yeni teslim emri tebliğ edilir.

Kişisel ilişki kararına uyulmamasının aile hukuku açısından da bir sonucu vardır. Mahkeme, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi hâlinde çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceğini kararında ihtar eder (TMK m. 182). Velayetin değiştirilmesi ayrı bir dava konusudur.

Emre uymamanın yaptırımı ve şikâyet yolu

Teslim emrine aykırı davranan ya da emrin yerine getirilmesini engelleyen kişiler, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine disiplin hapsiyle cezalandırılır (m. 41/F):

• Çocuk teslimine ilişkin emre aykırılıkta üç aya kadar disiplin hapsi,
• Kişisel ilişkiye ilişkin emre aykırılıkta üç günden on güne kadar disiplin hapsi,
• Kişisel ilişki için çocuk kendisine teslim edilen hak sahibinin süre sonunda çocuğu getirmemesinde üç aya kadar disiplin hapsi.

Şikâyete, işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesi bakar. Disiplin hapsi kararı kesinleşince Cumhuriyet başsavcılığınca infaz edilir; kesinleşmeden itibaren iki yıl geçerse artık yerine getirilemez. Şikâyetten vazgeçilirse ya da çocuk teslimi emrine aykırılık ile süre sonunda çocuğun getirilmemesi hâllerinde çocuk velayet hakkı sahibine teslim edilirse dava ve bütün sonuçlarıyla ceza düşer.

Müdürlüğün işlem ve kararlarına karşı, öğrenme ya da tebliğ tarihinden itibaren bir hafta içinde müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesine şikâyette bulunulabilir (m. 41/E). Mahkeme işlemi durdurabilir ve ivedilikle karar verir. Bu karara karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir. İtiraz süresi 2024 yılında 7499 sayılı Kanunla bir haftadan iki haftaya çıkarıldı. İtiraz merciinin kararı kesindir.

Taraflardan biri hakkında 6284 sayılı Kanun uyarınca gizlilik kararı ya da başka bir koruyucu tedbir varsa, teslim işlemleri bu kararlar dikkate alınarak yapılır (m. 41/C). Teslim sırasında kayda alınan görüntülerin internette yayımlanması hâlinde ilgililer içeriğin çıkarılmasını ya da erişimin engellenmesini isteyebilir (m. 41/G).

Sık sorulan sorular

Çocuk teslimi için hâlâ icra dairesine mi başvurulur?

Hayır. İcra ve İflas Kanunu’ndaki ilgili maddeler 7343 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırıldı. Başvuru, çocuğun yerleşim yerindeki adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüne yapılır. Müdürlük bulunmayan yerlerde bu görevi Adalet Bakanlığının belirlediği hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğü yürütür.

Başvuru için harç ya da masraf ödenir mi?

Kanun, bu işlemleri harçlardan istisna tutmuştur. İşlemler için yapılan masraflar da avukatlık ücreti hariç Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır.

Çocuk görüşmeden sonra geri getirilmezse ne olur?

Kişisel ilişki için çocuk kendisine teslim edilen ebeveyn, süre bitiminde çocuğu belirlenen yere getirmezse, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine üç aya kadar disiplin hapsiyle cezalandırılabilir. Müdürlük ayrıca bu kişi hakkında suç duyurusunda bulunur.

Müdürlüğün işlemine itiraz edebilir miyim?

Evet. Müdürlüğün işlem ve kararlarına karşı, öğrenme ya da tebliğden itibaren bir hafta içinde müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesine şikâyette bulunulabilir. Şikâyet üzerine verilen karara karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.