Çocuğun mallarını kim yönetir? Velinin yetkileri ve sınırları

Kısaca

• Ana ve baba, velayet sürdükçe çocuğun mallarını yönetme hakkına sahiptir ve bununla yükümlüdür.
• Çocuk mallarının gelirleri öncelikle çocuğun bakımı, yetiştirilmesi ve eğitimi için harcanır.
• Tazminat gibi ödemeler bakım için kısmen kullanılabilir; çocuğun diğer mallarına ise ancak zorunluluk varsa hâkimin izniyle başvurulabilir.
• Mallar tehlikeye düşerse hâkim önlem alır, gerekirse yönetimi bir kayyıma devreder.

Bir çocuğun kendi adına malı olabilir. Ölen bir dededen kalan miras payı, bir trafik kazası sonrası ödenen tazminat, adına açılmış bir yatırım hesabı ya da bağışlanan bir daire bunların en sık örnekleridir. Çocuk küçük olduğu için bu malları kendisi yönetemez. Türk Medeni Kanunu bu görevi, velayet sürdüğü sürece ana ve babaya verir ve sınırlarını ayrıntılı biçimde çizer.

Yönetim hakkı aynı zamanda bir yükümlülüktür

Ana ve baba, velayetleri devam ettiği sürece çocuğun mallarını yönetme hakkına sahiptir ve bununla yükümlüdür. Yani çocuğun malıyla ilgilenmemek de bir seçenek değildir. Kira sözleşmesi yapmak, kiraları tahsil etmek, malın bakımını sağlamak ve parayı değerlendirmek bu görevin parçasıdır.

Ana ve baba kural olarak hesap ve güvence vermez. Ancak yükümlülüklerini yerine getirmedikleri durumlarda hâkim müdahale eder.

Ana ve baba, velayetleri çerçevesinde üçüncü kişilere karşı çocuğun yasal temsilcisidir. Bir işte velinin kendi menfaati ile çocuğun menfaati çatışıyorsa durum farklıdır. Örneğin veli, çocuğa ait bir malı kendisi satın almak isterse, bu iş için vesayet makamı çocuğa bir temsil kayyımı atar.

Evlilik boşanma ya da ölümle sona erdiğinde, velayet kendisinde kalan eş hâkime çocuğun malvarlığının dökümünü gösteren bir defter vermek zorundadır. Bu malvarlığında ya da yapılan yatırımlarda gerçekleşen önemli değişiklikleri de bildirmesi gerekir.

Gelirlerin ve anaparanın harcanması

Ana ve baba, kusurları sebebiyle velayetleri kaldırılmadıkça çocuğun mallarını kullanabilir. Örneğin çocuğa miras kalan bir evde aile birlikte oturabilir. Harcama konusunda ise kanun, malın gelirleriyle malın kendisini birbirinden ayırır.

Çocuk mallarının gelirleri, örneğin kira ya da faiz geliri, öncelikle çocuğun bakımı, yetiştirilmesi ve eğitimi için harcanır. Hakkaniyete uyduğu ölçüde aile ihtiyaçları için de kullanılabilir. Gelirden artan kısım çocuğun mallarına katılır.

Anaparaya dokunmak daha sıkı kurallara bağlıdır:

• Sermaye biçiminde ödemeler, tazminatlar ve benzeri edimler, olağan ihtiyaçlar gerektirdiği ölçüde çocuğun bakımı için kısmen kullanılabilir.
• Çocuğun diğer mallarına başvurmak için çocuğun bakımı, yetiştirilmesi ve eğitimi bakımından bir zorunluluk bulunmalıdır.
• Bu durumda hâkim, ana ve babaya belirlediği miktarlarda çocuğun diğer mallarına başvurma yetkisini tanıyabilir.

Örneğin çocuğa ödenen bir tazminatın bir bölümü onun okul ve bakım giderlerinde kullanılabilir. Buna karşılık çocuğun diğer mallarını hâkimin izni olmadan ailenin genel harcamalarına aktarmak bu sınırların dışında kalır.

Çocuğun serbest malları

Kanun bazı malları ana ve babanın yönetiminden ya da yararlanmasından kısmen veya tamamen ayırır. Bunlara çocuğun serbest malları denir.

Faiz getiren bir yatırım veya tasarruf hesabı açılmak üzere ya da açıkça ana ve babanın kullanmaması koşuluyla çocuğa yapılan kazandırmaların gelirleri, ana ve babanın kendi menfaatine harcanamaz. Kazandırmada bulunan kişi açıkça aksini öngörmedikçe bu malları yine ana ve baba yönetir.

Mirasbırakan, ölüme bağlı bir tasarrufla çocuğun saklı payını ana ve babanın yönetimi dışında bırakabilir. Saklı pay, kanunun belirli yasal mirasçılara güvence altına aldığı paydır. Yönetimi bir üçüncü kişiye bırakan mirasbırakan, bu kişinin belirli zamanlarda sulh hâkimine hesap vermesini de öngörebilir.

Ana ve babanın bir meslek ya da sanatla uğraşması için çocuğa kendi malından verdiği kısmın ve çocuğun kişisel kazancının yönetimi ile bunlardan yararlanma hakkı çocuğa aittir. Çocuk evde ana ve babasıyla birlikte yaşıyorsa, ana ve baba ondan bakımı için uygun bir katkıda bulunmasını isteyebilir.

Hâkimin müdahalesi ve yönetimin kayyıma devri

Ana ve baba çocuğun mallarını yönetirken, sebebi ne olursa olsun yeterince özen göstermezse hâkim malların korunması için uygun önlemleri alır. Kanun bu önlemlere örnek verir:

• Malların yönetimi konusunda talimat vermek,
• Belirli zamanlarda verilen bilgi ve hesap yeterli görülmezse malların tevdi edilmesine ya da güvence gösterilmesine karar vermek.

Çocuğun mallarının tehlikeye düşmesi başka bir şekilde önlenemiyorsa hâkim yönetimin bir kayyıma devredilmesine karar verebilir. Kayyım, belirli işleri görmek ya da bir malvarlığını yönetmek için atanan kişidir. Gelirlerin ya da bu mallardan ayrılmış belirli miktarların kanuna uygun şekilde harcanacağından kuşku duyulursa, hâkim bunların yönetimini de bir kayyıma bırakabilir.

Çocuğun, yönetimi ana ve babaya ait olmayan malları tehlikeye düşerse de hâkim aynı önlemleri alabilir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu, ana ve babaya çocuğun mallarından harcama izni verilmesini, hâkimin yönetime müdahalesini, yönetimin kayyıma devrini ve mal defteri sunulmasını çekişmesiz yargı işleri arasında sayar.

Yönetimin sona ermesi ve ana babanın sorumluluğu

Velayet ya da yönetim hakkı sona erince ana ve baba çocuğun mallarını hesabıyla birlikte devreder. Devir, duruma göre ergin olan çocuğa, vasisine ya da kayyıma yapılır.

Ana ve baba, çocuk mallarının geri verilmesinde vekil gibi sorumludur. Dürüstlük kuralına uygun olarak başkasına devrettikleri malların yerine yalnızca aldıkları karşılığı geri vermekle yükümlüdürler. Kanuna uygun olarak çocuk ya da aile için yaptıkları harcamalardan dolayı tazminat ödemezler.

Bu yüzden çocuğun mallarıyla ilgili gelir, gider ve işlemlerin belgelerini saklamak, ileride hesap verilirken velinin kendisini de korur.

Sık sorulan sorular

Çocuğuma kalan mirası ev ihtiyaçları için harcayabilir miyim?

Ayrım önemlidir. Çocuk mallarının gelirleri, örneğin kira geliri, öncelikle çocuğun bakımı, yetiştirilmesi ve eğitimi için, hakkaniyete uyduğu ölçüde de aile ihtiyaçları için harcanabilir. Malın kendisi bakımından ise tazminat gibi sermaye biçimindeki ödemeler, olağan ihtiyaçlar gerektirdiği ölçüde çocuğun bakımı için kısmen kullanılabilir. Çocuğun diğer mallarına ancak çocuğun bakımı, yetiştirilmesi ve eğitimi için zorunluluk varsa ve hâkim belirlediği miktarlarda yetki verirse başvurulabilir.

Boşandıktan sonra çocuğun malları için mahkemeye bir şey vermem gerekir mi?

Evet. Evlilik sona erince velayet kendisinde kalan eş, hâkime çocuğun malvarlığının dökümünü gösteren bir defter vermek zorundadır. Bu malvarlığında ya da yapılan yatırımlarda önemli değişiklikler olursa bunları da bildirmesi gerekir.

Çocuğun kendi kazandığı paraya ana baba karışabilir mi?

Çocuğun kişisel kazancının yönetimi ve ondan yararlanma hakkı çocuğa aittir. Ana ve babanın bir meslek ya da sanatla uğraşması için çocuğa verdiği mallar için de aynı kural geçerlidir. Çocuk evde ana ve babasıyla birlikte yaşıyorsa, ana ve baba ondan bakımı için uygun bir katkı isteyebilir.

Çocuk ergin olunca malları ne olur?

Velayet veya yönetim hakkı sona erince ana ve baba, çocuğun mallarını hesabıyla birlikte ergin çocuğa, vasisine veya kayyıma devreder. Malların geri verilmesinde vekil gibi sorumludurlar; kanuna uygun olarak çocuk veya aile için yaptıkları harcamalar için ise tazminatla yükümlü tutulmazlar.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.