Ceza yargılamasında hâkimin reddi ne zaman ve nasıl istenir?

Kısaca

• Hâkimin davaya bakamayacağı hâller yanında tarafsızlığını şüpheye düşüren diğer sebeplerle de ret istenebilir.
• Sonradan öğrenilen tarafsızlık sebebinde yedi günlük süre ile duruşma veya incelemenin bitişi birlikte önemlidir.
• Ret talebi, duruşmadaki bütün işlemlerin kendiliğinden ve tamamen duracağı anlamına gelmez.

Ceza yargılamasında hâkimin reddi, kanunda belirtilen sebeplerin ve usulün incelenmesini gerektirir. Bir hâkimin verdiği karardan hoşnut olmamakla, davaya bakmasını engelleyen veya tarafsızlığını şüpheye düşüren bir sebebin ortaya konulması aynı şey değildir. Başvuruda hangi olayın hangi sebeple ilişkilendirildiği açık tutulmalıdır.

Ceza Muhakemesi Kanunu, ret istemini kimin yapabileceğini, hangi aşamada ileri sürebileceğini ve kimin inceleyeceğini ayrı maddelerde düzenler. Süreler anlatılırken özellikle tarafsızlığı şüpheye düşüren sebeplere ilişkin kuralın kapsamı korunmalıdır. Bütün ret nedenleri için tek ve değişmez bir zaman kuralı varmış gibi açıklama yapılamaz.

Ret sebepleri ve başvurabilecek kişiler

CMK 24, hâkimin davaya bakamayacağı hâllerde reddinin istenebileceğini belirtir. Ayrıca tarafsızlığını şüpheye düşürecek diğer sebepler de ret istemine konu olabilir. Böylece kanunda açıkça sayılan yasaklılık durumlarıyla diğer tarafsızlık sebepleri birbirinden ayrılır.

CMK 22’de, hâkimin suçtan zarar görmesi ve şüpheli, sanık veya mağdurla belirli kişisel bağlarının bulunması gibi durumlar sayılmıştır. Sonradan sona erse bile evlilik, vesayet veya kayyımlık ilişkisinin bulunmuş olması bu kapsamdadır. Evlat edinme bağlantısı da ayrıca düzenlenmiştir.

Akrabalıkta kan ve kayın hısımlığından üstsoy veya altsoy ilişkisi yanında üçüncü derece dahil kan hısımlığı ve evlilik bitse bile ikinci derece dahil kayın hısımlığı belirtilir. Akrabalık iddiası varsa bağın türü ve derecesi doğru belirlenmelidir. Kanundaki farklı kategoriler tek bir genel akrabalık sözcüğüyle eşitlenmemelidir.

Aynı davada savcılık, adli kolluk, şüpheli veya sanık müdafiliği ya da mağdur vekilliği yapmış olmak da sayılmıştır. Hâkimin aynı davada tanık veya bilirkişi sıfatıyla dinlenmiş olması da görev yapmasına engeldir. Burada önceki görevin hangi davaya ilişkin olduğu önem taşır.

Ret isteminde bulunabilecekler CMK 24’te belirtilir: Cumhuriyet savcısı, şüpheli, sanık veya müdafii ile katılan veya vekili. Bunlardan biri isterse karar ya da hükme katılacak hâkimlerin isimleri bildirilir. Başvuru hazırlanırken kişinin dosyadaki sıfatı bu düzenlemeyle karşılaştırılmalıdır.

Tarafsızlık sebeplerinde zaman sınırları

CMK 25, tarafsızlığı şüpheye düşüren sebepler bakımından ilk derece mahkemesinde sanığın sorgusu başlayıncaya kadar ret istenebileceğini düzenler. Bu sınır, duruşma salonuna ilk kez girilmesiyle aynı ifade değildir. Kanunun bağladığı işlem aşaması doğru belirlenmelidir.

Duruşmalı işlerde bölge adliye mahkemesinde inceleme raporunun, Yargıtayda görevlendirilen üye veya tetkik hâkiminin hazırladığı raporun üyelere açıklanması esas alınır. Diğer hâllerde inceleme başlayıncaya kadar başvuru yapılabilir. Mahkeme ve inceleme türü değiştiğinde başlangıç aşaması da farklıdır.

Sonradan ortaya çıkan veya öğrenilen sebepler için özel imkân vardır. Duruşma veya inceleme bitinceye kadar ret istenebilir, fakat sebebin öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde başvurulmalıdır. Bu nedenle öğrenme tarihiyle yargılamanın bulunduğu aşama birlikte kontrol edilir.

Pratik hazırlıkta sebebin meydana geldiği tarih, ne zaman öğrenildiği ve öğrenmenin hangi bilgiye dayandığı ayrı yazılabilir. Sonradan öğrenme iddiasını yalnız genel bir cümleyle belirtmek, olay sırasını açıklamayabilir. Sürenin değerlendirilmesine yardımcı olacak kayıtlar somutlaştırılmalıdır.

Başvuru biçimi ve karar verecek merci

CMK 26’ya göre istem, hâkimin mensup olduğu mahkemeye dilekçe verilerek veya zabıt kâtibine tutanak düzenlenmesi için başvurularak yapılır. Başvuran öğrendiği bütün ret sebeplerini bir defada, süresi içinde ve olgularıyla açıklamalıdır. Hangi olayın neyi gösterdiği belirgin olmalıdır.

Reddi istenen hâkim, sebepler hakkındaki görüşünü yazılı bildirir. CMK 27’de genel olarak istemi mensup olduğu mahkemenin karara bağlaması, ancak ilgili hâkimin müzakereye katılmaması öngörülür. Mahkeme bu yüzden oluşamazsa kanundaki diğer merci kuralları uygulanır.

Dilekçede başlıklar şu biçimde ayrılabilir: reddi istenen hâkimin kimliği, ret sebebini oluşturan olay, öğrenme tarihi ve bu olayı gösteren delil. Birden fazla sebep öğrenilmişse bunların her biri ayrı açıklanabilir. Bu düzenleme kanunda öngörülmüş zorunlu bir dilekçe şablonu değildir; bütün sebeplerin olgularıyla birlikte gösterilmesine yardımcı olur.

Örneğin geçmişte aynı davada görev yapıldığı ileri sürülüyorsa hangi görevden ve hangi kayıttan söz edildiği belirtilmelidir. Sadece başka bir dosyada görev alındığını söylemek, aynı davaya ilişkin kanuni koşulu açıklamaz.

Sulh ceza hâkimine yönelik istemde yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi, tek hâkime yönelik istemde yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesi karar verir. Ağır ceza mahkemeleriyle ilgili durumlarda daire sayısı ve sıra düzeni önem taşır. Bu nedenle her istemin aynı üst mahkemeye gideceği söylenmemelidir.

Bölge adliye mahkemesi ceza dairesi başkan veya üyesinin reddi, ilgili kişi katılmadan görevli olduğu dairece incelenir. Ret kabul edilirse davaya başka hâkim veya mahkeme görevlendirilir. Başvurunun yapılması ile başka hâkimin görevlendirilmesi aynı aşama değildir.

Duruşmaya etkisi ve geri çevirme

CMK 29’a göre karar verilinceye kadar reddi istenen hâkim yalnız gecikmesinde sakınca bulunan işlemleri yapar. Oturum sırasında ret istenirse karar için ara vermek gerekse bile oturum ara verilmeden sürdürülür. Ancak kanunda bu sürdürmenin sınırları ayrıca gösterilir.

CMK 216 uyarınca tarafların iddia ve sözlerinin dinlenilmesine geçilemez. Ret konusunda karar verilmeden ilgili hâkim tarafından veya onun katılımıyla sonraki oturuma başlanamaz. Ret kabul edilirse gecikmesinde sakınca nedeniyle yapılan işlemler dışındaki duruşma tekrarlanır.

CMK 31, kovuşturmadaki istemin süresinde yapılmaması, sebep ve delil gösterilmemesi veya açıkça duruşmayı uzatma amacı taşıması durumunda geri çevrilmesini düzenler. Toplu mahkemede bu karara reddedilen hâkim de katılır; tek hâkimli mahkemede kararı kendisi verir. Bu usul, genel ret incelemesindeki katılmama kuralından ayrıdır.

Geri çevirme kararına itiraz mümkündür. CMK 28 uyarınca ret isteminin kabulü kararı kesin, kabul edilmemesi kararı ise itiraza açıktır; itiraz üzerine verilen ret kararı hükümle birlikte incelenir. Kararın türü belirlenmeden başvuru yolu hakkında sonuç çıkarılmamalıdır.

Hâkimin kendisinin çekinmesi ise CMK 30’da ayrıca düzenlenir. Yasaklılık sebebiyle çekinmede başka hâkim veya mahkeme görevlendirilir; tarafsızlık sebebiyle çekinmede merci önce uygunluğu değerlendirir. Tarafın ret istemiyle hâkimin çekinmesi aynı başvuru biçimi değildir.

Sık sorulan sorular

Hâkimin reddini yalnız sanık mı isteyebilir?

Hayır. CMK 24; Cumhuriyet savcısını, şüpheliyi, sanığı, bunların müdafiini, katılanı veya vekilini sayar. Bu kişilerden biri istediğinde karar veya hükme katılacak hâkimlerin isimleri kendisine bildirilir. Başvuran kişinin dosyadaki sıfatı belirlenmelidir.

Ret sebebini duruşma başladıktan sonra öğrenirsem artık geç mi?

CMK 25/2, sonradan ortaya çıkan veya öğrenilen sebepler için duruşma ya da inceleme bitinceye kadar başvuru imkânı tanır. Ancak istem öğrenmeden itibaren yedi gün içinde yapılmalıdır. Bu iki sınır birlikte uygulanır; yalnız duruşmanın bitmemiş olmasına güvenilmemelidir.

Hâkimin reddini isteyince o hâkim hiçbir işlem yapamaz mı?

CMK 29 genel olarak yalnız gecikmesinde sakınca bulunan işlemlerin yapılmasını öngörür. Oturum sırasında ret isteminde ise oturumun sürmesine ilişkin özel kural ve sınırlar vardır. Bu nedenle her ret isteminin bütün yargılamayı anında durdurduğu söylenemez.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.