Elkonulan eşya ne zaman geri verilir?
Kısaca
- Elkoyma, eşyanın mülkiyetinin kesin olarak devlete geçtiği anlamına gelmez.
- Hâkim kararı olmadan yapılan elkoyma, yirmi dört saat içinde hâkimin onayına sunulur.
- Muhafazası gerekmeyen veya müsadereye tabi olmayacağı anlaşılan eşyanın iadesi istenebilir.
Ceza soruşturması veya kovuşturmasında bir eşyanın alınması, o eşyanın mülkiyetinin kesin olarak devlete geçtiği anlamına gelmez. Ceza Muhakemesi Kanunu, muhafaza altına alma, elkoyma, eşyanın korunması ve geri verilmesini ayrı düzenler. Somut işlem değerlendirilirken hangi kararın verildiği, eşyanın hangi amaçla alındığı ve dosyanın hangi aşamada bulunduğu belirlenmelidir.
Bu yazı, 123 ila 127. maddelerdeki genel çerçeve ile 131 ve 132. maddelerdeki iade ve muhafaza hükümlerini ele alır. Taşınmazlara, hak ve alacaklara veya özel nitelikteki eşyalara ilişkin bütün özel tedbirler bu genel anlatımla aynılaştırılmamalıdır. Özellikle dosyada uygulanan tedbirin kanuni dayanağı okunmadan tek bir süre veya başvuru sonucu söylenmemelidir.
Muhafaza altına alma ve elkoyma ayrımı
- madde, ispat aracı olarak yararlı görülen ya da eşya veya kazanç müsaderesinin konusu olabilecek malvarlığı değerlerinin muhafaza altına alınmasını düzenler. Kişi bunları rızasıyla teslim etmezse elkoyma gündeme gelebilir. Bu iki işlem arasındaki ayrım, yalnızca eşyanın fiziksel olarak alınmasına bakılarak geçiştirilmemelidir.
5271 sayılı Kanun’un 123. maddesinden:
(1) İspat aracı olarak yararlı görülen ya da eşya veya kazanç müsaderesinin konusunu oluşturan malvarlığı değerleri, muhafaza altına alınır.
(2) Yanında bulunduran kişinin rızasıyla teslim etmediği bu tür eşyaya elkonulabilir.
(3) Muhafaza altına alınan veya elkonulan eşya ya da malvarlığı değerlerinin kıymeti tespit edilir.
5271 sayılı Kanun’un 124. maddesinden:
(1) 123 üncü maddede yazılı eşya veya diğer malvarlığı değerlerini yanında bulunduran kişi, istem üzerine bu şeyi göstermek ve teslim etmekle yükümlüdür.
(2) Kaçınma hâlinde bu şeyin zilyedi hakkında 60 ıncı maddede yer alan disiplin hapsine ilişkin hükümler uygulanır. Ancak, şüpheli veya sanık ya da tanıklıktan çekinebilecekler hakkında bu hüküm uygulanmaz.
İstenen eşyanın gösterilmesi ve teslimi yükümlülüğüyle ilgili düzenleme, şüpheli, sanık ve tanıklıktan çekinebilecek kişiler için açık bir istisna içerir. Bu nedenle teslimden kaçınmaya ilişkin sonuçların herkese aynı şekilde uygulanacağı söylenemez. Kişinin dosyadaki sıfatı ve uygulanmak istenen hüküm birlikte belirlenmelidir.
Karar yetkisi ve hâkim denetimi
Genel kural hâkim kararıdır. Gecikmesinde sakınca bulunan hallerde savcının, savcıya ulaşılamadığında ise kolluk amirinin yazılı emri söz konusu olabilir. Bu sıralama, bütün işlemler için koşulsuz bir kolluk yetkisi bulunduğu biçiminde yorumlanmamalıdır. Yazılı emir ile hâkim onayına sunma süreci ayrıca değerlendirilir.
5271 sayılı Kanun’un 127. maddesinden:
(1) Hâkim kararı üzerine veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının, Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığı hallerde ise kolluk amirinin yazılı emri ile kolluk görevlileri, elkoyma işlemini gerçekleştirebilir.
(2) Kolluk görevlisinin açık kimliği, elkoyma işlemine ilişkin tutanağa geçirilir.
(3) Hâkim kararı olmaksızın yapılan elkoyma işlemi, yirmidört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur. Hâkim, kararını elkoymadan itibaren kırksekiz saat içinde açıklar; aksi hâlde elkoyma kendiliğinden kalkar.
(4) Zilyedliğinde bulunan eşya veya diğer malvarlığı değerlerine elkonulan kimse, hâkimden her zaman bu konuda bir karar verilmesini isteyebilir.
(5) Elkoyma işlemi, suçtan zarar gören mağdura gecikmeksizin bildirilir.
(6) Askerî mahallerde yapılacak elkoyma işlemi, Cumhuriyet savcısının nezaretinde askerî makamların katılımıyla adlî kolluk görevlileri tarafından yerine getirilir. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle de askerî makamların katılımıyla adlî kolluk görevlileri tarafından elkoyma işlemi yapılabilir.
Hâkim kararı olmaksızın yapılan işlemde yirmi dört saatlik onaya sunma süresi ile elkoymadan itibaren kırk sekiz saatlik karar açıklama süresi farklı yükümlülüklerdir. İkinci süre, ilk sürenin bitiminden başlatılan yeni bir kırk sekiz saat olarak okunmamalıdır. İşlemin zamanı, onaya sunma ve karar bilgileri ayrı kaydedilmelidir.
- madde ayrıca şüpheli veya sanık ile 45 ve 46. maddelere göre tanıklıktan çekinebilecek kişiler arasındaki mektup ve belgeleri, bu kişilerin yanında bulundukları sürece korur. Bu özel sınırlama nedeniyle her belgenin aynı genel kuralla alınabileceği varsayılmamalıdır. Belgenin niteliği ve kimde bulunduğu önem taşır.
Eşyanın geri verilmesi talebi
Eşyanın muhafazasına artık ihtiyaç kalmaması veya müsadereye tabi tutulmayacağının anlaşılması halinde iade gündeme gelir. Kanun bunu kendiliğinden veya talep üzerine verilebilecek bir kararla düzenler. İade isteğinin reddine karşı da itiraz imkânı öngörülmüştür. Her dosyada bütün yargılamanın bitmesinin zorunlu olarak bekleneceği söylenemez.
5271 sayılı Kanun’un 131. maddesinden:
(1) Şüpheliye, sanığa veya üçüncü kişilere ait elkonulmuş eşyanın, soruşturma ve kovuşturma bakımından muhafazasına gerek kalmaması veya müsadereye tabi tutulmayacağının anlaşılması halinde, re’sen veya istem üzerine geri verilmesine Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme tarafından karar verilir. İstemin reddi kararlarına itiraz edilebilir.
(2) 128 inci madde hükümlerine göre elkonulan eşya veya diğer malvarlığı değerleri, suçtan zarar gören mağdura ait olması ve bunlara delil olarak artık ihtiyaç bulunmaması halinde, sahibine iade edilir.
İade talebinde eşyanın açıkça tanımlanması ve neden artık muhafazasına gerek bulunmadığının açıklanması yararlıdır. Eşyanın sahibinin üçüncü kişi olması da dosyadaki değerlendirmeyi etkileyebilir. Bununla birlikte sadece mülkiyet iddiasında bulunmak, eşyanın delil olarak gerekli olup olmadığı sorusunu kendiliğinden çözmez. Kanunun koşulları birlikte incelenmelidir.
Koruma, elden çıkarma ve teslim koşulları
Elkonulan eşyanın zarar görmemesi ve değerinin korunması için önlem alınması gerekir. Zarar veya önemli değer kaybı tehlikesi varsa kesin hükümden önce elden çıkarma da mümkün olabilir. Bunun karar mercii ve ilgililerin dinlenmesine ilişkin kuralları ayrıca düzenlenmiştir. Bu işlem, her eşyanın derhal satılabileceği anlamına gelmez.
5271 sayılı Kanun’un 132. maddesinden:
(1) Elkonulan eşya, zarara uğraması veya değerinde esaslı ölçüde kayıp meydana gelme tehlikesinin varlığı halinde, hükmün kesinleşmesinden önce elden çıkarılabilir.
(2) Elden çıkarma kararı, soruşturma evresinde hâkim, kovuşturma evresinde mahkeme tarafından verilir.
(3) Karar verilmeden önce eşyanın sahibi olan şüpheli, sanık veya ilgili diğer kişiler dinlenir; elden çıkarma kararı, kendilerine bildirilir.
(4) Elkonulan eşyanın değerinin muhafazası ve zarar görmemesi için gerekli tedbirler alınır.
(5) Elkonulan eşya, soruşturma evresinde Cumhuriyet Başsavcılığı, kovuşturma evresinde mahkeme tarafından, bakım ve gözetimiyle ilgili tedbirleri almak ve istendiğinde derhâl iade edilmek koşuluyla, muhafaza edilmek üzere, şüpheliye, sanığa veya diğer bir kişiye teslim edilebilir. Bu bırakma, teminat gösterilmesi koşuluna da bağlanabilir.
(6) Elkonulan eşya, delil olarak saklanmasına gerek kalmaması halinde, rayiç değerinin derhâl ödenmesi karşılığında, ilgiliye teslim edilebilir. Bu durumda müsadere kararının konusunu, ödenen rayiç değer oluşturur.
Muhafaza için kişiye bırakılan eşyanın istendiğinde derhal iadesi koşulu ile rayiç değerinin ödenmesi karşılığında teslimi aynı düzenleme değildir. İlkinde bakım ve gözetim, diğerinde ise müsadere kararının konusunun ödenen değere yönelmesi gündeme gelir. Teslim belgesinde hangi hukuki yolun uygulandığı anlaşılmalıdır.
İşlem tutanağı, karar veya yazılı emir, eşya listesi ve varsa iade başvurusu bir arada incelenmelidir. Eşyanın ayırt edici bilgileri, kıymet tespiti ve muhafaza edildiği yer konusunda kayıtların tutarlı olması önemlidir. Bu bilgiler olmadan yalnızca eşyanın alındığı söylenerek tedbirin hukuki durumu veya iade ihtimali hakkında kesin değerlendirme yapılamaz.
Sık sorulan sorular
Elkoyma eşyanın kesin olarak devlete geçmesi mi?
Hayır. Elkoyma ile müsadere aynı işlem değildir. Kanun, koşulları oluştuğunda eşyanın geri verilmesini ayrıca düzenler.
Hâkim kararı olmadan alınan eşya için hangi süreler var?
- maddeye göre işlem yirmi dört saat içinde hâkimin onayına sunulur. Hâkim, elkoymadan itibaren kırk sekiz saat içinde kararını açıklar; aksi halde elkoyma kendiliğinden kalkar.
İade isteği reddedilirse başvuru mümkün mü?
- madde, iade isteminin reddi kararına itiraz edilebileceğini belirtir. Dosyada uygulanan özel hükümler ve kararın içeriği de incelenmelidir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.