Basit yargılama usulü nedir, itiraz edilirse ne olur?

Kısaca

• Basit yargılama, asliye ceza mahkemesinin iddianameyi kabul ettikten sonra duruşma yapmadan hüküm kurduğu bir usuldür.
• Adli para cezası ya da üst sınırı iki yıl veya daha az hapis gerektiren suçlarda uygulanabilir.
• Sanık, mağdur ve şikâyetçi iki hafta içinde yazılı beyan ve savunmalarını bildirir; mahkûmiyette ceza dörtte bir indirilir.
• Hükme itiraz edilirse duruşma açılır ve mahkeme önceki hükümle bağlı olmaz.

Ceza davalarının büyük kısmı duruşma salonunda görülür: sanık dinlenir, tanıklar gelir, savcı mütalaa verir, sonra hüküm kurulur. Basit yargılama usulü ise görece hafif suçlarda mahkemenin bu süreci yazılı yürütmesine imkân verir. Sanık duruşmaya çağrılmaz; savunmasını yazılı yapar ve mahkeme dosya üzerinden karar verir. Usul 2019’da Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) 251 ve 252. maddelerine eklendi; 2024’te önemli değişiklikler yapıldı ve bir ibaresi Anayasa Mahkemesince iptal edildi.

Hangi davalarda uygulanır?

Basit yargılama usulünü yalnızca asliye ceza mahkemesi uygulayabilir. Mahkeme, iddianameyi kabul ettikten sonra adli para cezasını ve/veya üst sınırı iki yıl veya daha az süreli hapis cezasını gerektiren suçlarda bu usule karar verebilir. Burada bakılan, kanundaki cezanın üst sınırıdır; somut olayda verilecek ceza değil. Örneğin cezası altı aydan iki yıla kadar hapis olan bir suçta usul uygulanabilir; üst sınırı üç yıl olan bir suçta ise, verilecek ceza düşük olacak gibi görünse bile uygulanamaz.

Kanun, mahkemenin bu usulün uygulanmasına “karar verebileceğini” söyler. Yani şartlar bulunsa bile mahkeme usulü uygulamak zorunda değildir. Tanık dinlenmesi ya da keşif yapılması gereken, delilleri tartışmalı bir dosyada mahkeme genel hükümlere göre duruşma açmayı tercih edebilir.

Usulün uygulanması için zaman sınırı da vardır. CMK 175. maddenin ikinci fıkrası uyarınca duruşma günü belirlendikten sonra basit yargılama usulü uygulanmaz.

Kanun bazı durumlarda usulü tamamen kapatır. Basit yargılama usulü şu hâllerde uygulanmaz:

• yaş küçüklüğü ve akıl hastalığı hâllerinde,
• soruşturması veya kovuşturması izne ya da talebe bağlı suçlarda,
• usulün kapsamına giren bir suç, kapsama girmeyen başka bir suçla birlikte işlenmişse.

Maddede eskiden sağır ve dilsizlik hâli de sayılıyordu. Bu ibare Anayasa Mahkemesinin 5 Kasım 2024 tarihli kararıyla iptal edildi ve iptal 10 Mart 2025’te yürürlüğe girdi. Sağır ve dilsiz olmak artık tek başına bu usule engel değildir.

Usul nasıl işler?

Mahkeme iddianameyi sanığa, mağdura ve şikâyetçiye tebliğ eder. Tebligatta, beyan ve savunmalarını iki hafta içinde yazılı olarak bildirmeleri istenir ve duruşma yapılmadan hüküm verilebileceği belirtilir. Bu süre önceden on beş gündü; 2024 değişikliğiyle iki haftaya çevrildi. Gerekli belgeler de ilgili kurum ve kuruluşlardan istenir. Sanığın bu aşamada söyleyeceği her şey yazılı savunmasıdır; bu yüzden tebligatın içeriği dikkatle okunmalıdır.

Sürenin dolmasından sonra mahkeme duruşma yapmadan, Türk Ceza Kanunu’nun 61. maddesindeki ceza belirleme esaslarını gözeterek kararını verir. Bu karar beraat, mahkûmiyet ya da kanunda sayılan diğer hüküm türlerinden biri olabilir. Mahkûmiyet kararı verilirse sonuç ceza dörtte bir oranında indirilir.

Koşulları varsa kısa süreli hapis cezası seçenek yaptırımlara çevrilebilir, hapis cezası ertelenebilir. Hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına da karar verilebilir; ancak bunun için sanığın buna yazılı olarak karşı çıkmamış olması gerekir. Hükmün açıklanmasının geri bırakılmasının şartları 2026’da değiştiği için bu konu ayrı yazıda güncel hâliyle anlatılmaktadır.

Mahkeme gerekli görürse, hüküm verilinceye kadar her aşamada duruşma açarak yargılamaya genel hükümlere göre devam edebilir. Yani usule başlanmış olması, mahkemeyi dosyayı yazılı olarak bitirmeye zorlamaz.

Hükme itiraz ve sonuçları

Basit yargılama usulüyle verilen hükme itiraz edilebilir. Hükümde itiraz yolu ve itirazın sonuçları gösterilir. İtiraz süresi, CMK 268. maddedeki genel itiraz kuralına göre kararın öğrenildiği günden itibaren iki haftadır. Süresi içinde itiraz edilmeyen hüküm kesinleşir.

2024 değişikliğinden sonra itirazı hükmü veren hâkim incelemez. Yerde birden fazla asliye ceza mahkemesi varsa dosya, dağıtım kurallarına göre belirlenen başka bir asliye ceza mahkemesine gönderilir. Tek asliye ceza mahkemesi olan yerlerde ise kanunun gösterdiği şekilde görevlendirilen başka bir hâkim dosyaya bakar. İtiraz üzerine duruşma açılır ve yargılama genel hükümlere göre sürdürülür.

İtirazdan sonraki aşamada şu kurallar geçerlidir:

1. Taraflar gelmese bile duruşma yapılır ve yokluklarında hüküm verilebilir.
2. Duruşmadan önce itirazdan vazgeçilirse duruşma yapılmaz ve itiraz edilmemiş sayılır.
3. Mahkeme, basit yargılama usulüyle verilen hükümle bağlı değildir. Dörtte birlik indirim, yalnızca itirazın sanık dışındaki kişilerce yapıldığı hâllerde korunur.
4. İtiraz üzerine verilen hüküm sanık lehineyse ve uygulanma imkânı varsa, itiraz etmeyen diğer sanıklar da itiraz etmiş gibi bu karardan yararlanır.
5. Bu duruşma sonunda verilen hükme karşı genel hükümlere göre kanun yoluna başvurulabilir.

İtiraz yargılama giderine, vekâlet ücretine ya da maddi bir hataya ilişkinse, CMK 268. maddenin ikinci fıkrası uygulanır; bu itirazı genel itiraz usulündeki yetkili merci inceler.

Tebligat gelince nelere dikkat edilmeli?

İddianame ve basit yargılama usulüne ilişkin tebligat geldiğinde iki haftalık süre kaçırılmamalıdır. Bu süre, savunmanın ve delillerin mahkemeye ulaştırılması için tek fırsat olabilir; çünkü mahkeme süre dolunca duruşma yapmadan karar verebilir. Yazılı savunmada olayın anlatımı, tanıkların isimleri ve dosyaya girmesi istenen belgeler açıkça yer almalıdır. Duruşma yapılmasını gerektiren bir neden varsa, örneğin dinlenmesi gereken bir tanık ya da yapılması gereken bir keşif, bu da gerekçesiyle yazılmalıdır; mahkeme hüküm verilinceye kadar duruşma açabilir. Hükmün açıklanmasının geri bırakılmasını istemiyorsanız buna karşı çıktığınızı da yazılı olarak belirtmeniz gerekir.

Sık sorulan sorular

Basit yargılama usulünün uygulanmasını reddedebilir miyim?

Kanun, usulün uygulanmasını sanığın onayına bağlamaz; karar mahkemeye aittir. Sanığın elindeki imkân, verilen hükme itiraz etmektir. İtiraz edilirse duruşma açılır ve yargılama genel hükümlere göre yapılır. Ayrıca mahkeme gerekli görürse hüküm verilinceye kadar her aşamada duruşma açabilir.

İtiraz edersem dörtte birlik indirimi kaybeder miyim?

Kaybedebilirsiniz. İtiraz üzerine hüküm kuran mahkeme, basit yargılama usulüyle verilen hükümle bağlı değildir. Kanun, dörtte birlik indirimin yalnızca itirazın sanık dışındaki kişilerce yapıldığı hâllerde korunacağını söyler. Sanık itiraz ettiyse kanun bu indirimin korunmasını öngörmez; bu yüzden itiraz etmeden önce dosyanın iyi değerlendirilmesi gerekir.

Mağdur ya da şikâyetçi olarak bu süreçte ne yapabilirim?

İddianame mağdura ve şikâyetçiye de tebliğ edilir. Siz de beyanlarınızı ve varsa delillerinizi iki hafta içinde yazılı olarak mahkemeye bildirebilirsiniz. Mahkemenin hükmüne itiraz edilmesi hâlinde dosya duruşmalı olarak yeniden görülür; itiraz sanık dışındaki biri tarafından yapılmışsa sonuç cezadaki dörtte birlik indirim korunur.

Basit yargılama ile seri muhakeme aynı şey mi?

Hayır. Seri muhakeme, soruşturma aşamasında savcının teklif ettiği ve şüphelinin avukatı huzurunda kabul ettiği bir usuldür; ayrı bir yazıda anlatılmaktadır. Basit yargılama ise dava açıldıktan sonra asliye ceza mahkemesinin kendisinin uyguladığı, sanığın kabulünü gerektirmeyen bir usuldür. İndirim oranları da farklıdır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.