Askerlik borçlanması: kimler yapabilir, nasıl başvurulur, emekliliğe etkisi ne olur?

Kısaca

• Sigortalı olan kişi, er veya erbaş olarak ya da yedek subay veya yedek astsubay okulunda geçen süreyi borçlanabilir.
• Borç tebliğden itibaren bir ay içinde ödenmezse borçlanma düşer ve yeniden başvurmak gerekir.
• Askerlik sigorta girişinden önce yapılmışsa sigortalılık başlangıcı, borçlanılan gün sayısı kadar geriye götürülür.

Askerlikte geçen aylar, kişinin hayatından düşülmüş bir zaman gibi görünse de sosyal güvenlik açısından geri kazanılabilir. Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 41. maddesi, sigortalılara bu süreyi parasını ödeyerek hizmetlerine ekletme imkânı verir. Buna askerlik borçlanması denir. Emekliliğine kısa süre kalmış, prim günü eksik olan ya da sigorta girişini daha erken bir tarihe çekmek isteyen pek çok kişi için borçlanma, emeklilik tarihini doğrudan değiştirir.

Hangi askerlik süreleri borçlanılabilir

Askerlik, 41. maddede sayılan borçlanma türlerinden yalnızca biridir. Aynı madde; doğum sonrası süreleri, sigortasız geçen doktora veya tıpta uzmanlık öğrenimini, avukatlık stajını, tutuklanıp beraat edenlerin tutuklulukta geçen sürelerini, grev ve lokavt sürelerini ve kısmi süreli çalışanların eksik günlerini de borçlanılabilir süreler arasında sayar. Bu yazı yalnızca askerlik borçlanmasını anlatıyor; ödeme ve sonuçlara ilişkin kurallar ise bu türlerin çoğunda ortaktır.

Kanun iki tür süreyi sayar: er veya erbaş olarak silah altında geçen süre ile yedek subay ya da yedek astsubay okulunda geçen süre. Yedek astsubay okulu, 2019 yılında yapılan değişiklikle metne eklenmiştir.

Borçlanma hakkı Kanuna göre “sigortalı sayılanlara” tanınır. Bu yüzden başvuran kişinin 5510 sayılı Kanunun 4. maddesinde sayılan statülerden birinde sigortalılığı bulunmalıdır. Bu statüler halk arasında şu kısaltmalarla bilinir:

• 4/a: hizmet akdiyle, yani bir işverene bağlı çalışanlar (eski SSK).
• 4/b: kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlar, örneğin esnaf, serbest meslek sahipleri, şirket ortakları (eski Bağ-Kur).
• 4/c: kamu idarelerinde kadro ya da pozisyonda çalışan memurlar ve benzerleri (eski Emekli Sandığı).

Talep yalnızca sigortalının kendisi tarafından değil, ölümünden sonra hak sahipleri tarafından da yapılabilir. Örneğin ölen eşin askerlik süresinin borçlanılması, hak sahiplerine ölüm aylığı bağlanması için gereken prim gün sayısının tamamlanmasına yardımcı olabilir. Askerliğin hangi belgeyle kanıtlanacağını belirleme yetkisi Sosyal Güvenlik Kurumuna (SGK) aittir; askerlik süresini gösteren resmî bir belge başvurunun temelini oluşturur.

Başvuru ve ödeme

Başvuru SGK’ya yazılı olarak yapılır. Borcun tutarını kişi kendisi bir ölçüde belirler: Kanun, prime esas günlük kazancın alt ve üst sınırları arasında kalmak şartıyla kişinin seçtiği bir günlük kazanç üzerinden borç hesaplanacağını söyler. Prime esas kazanç, prim hesabında dikkate alınan ücret tutarıdır. Alt ve üst sınırlar her dönem yeniden belirlendiği için borçlanma tutarı da başvurulan tarihe göre değişir. Yüksek bir kazanç seçmek borcu artırır; buna karşılık, Kanunun yürürlüğünden sonraki dönemlere ait borçlanmalarda seçilen kazanç ilgili aylara yansıtıldığı için ileride bağlanacak aylığın hesabını da etkileyebilir.

SGK borcu hesaplayıp kişiye tebliğ eder. Ödeme süresi, tebliğden itibaren bir aydır. Kanun bu konuda açıktır: bir ay içinde ödenmeyen borçlanma için yeni başvuru gerekir ve primi ödenmeyen borçlanma süreleri hizmetten sayılmaz. Bu yüzden başvurudan önce ödemenin nasıl yapılacağını planlamak gerekir.

Borçlanmanın sonuçları

Borcunu ödeyen kişinin askerlikte geçen süresi sigortalılığına sayılır. Bunun iki ayrı etkisi vardır.

Birincisi, borçlanılan gün sayısı prim gün sayısına eklenir. Emeklilik için gereken gün sayısını tamamlamaya çalışan kişi açısından bu doğrudan bir kazançtır.

İkincisi, askerlik sigorta girişinden önce yapılmışsa sigortalılık başlangıç tarihi borçlanılan gün sayısı kadar geriye götürülür. Örneğin sigorta girişi 2000 yılında olan ve girişten önce on beş ay askerlik yapmış bir kişi bu sürenin tamamını borçlanırsa, sigortalılık başlangıcı on beş ay geriye gider. Malullük, yaşlılık ve ölüm sigortalarında aranan sigortalılık süresi bu başlangıç tarihinden itibaren hesaplandığı için (m. 38), tarih geriye gittiğinde emekliliğe hak kazanılan tarih de öne gelebilir.

Askerlik sigorta girişinden sonra, yani çalışmaya ara verilerek yapılmışsa başlangıç tarihi değişmez; borçlanma yalnızca prim günü kazandırır.

Borçlanılan süre, kişinin borçlandığı tarihte hangi statüde sigortalı olduğuna göre değerlendirilir. Borçlanma tarihinde 4/a kapsamında çalışan kişinin askerlik süresi 4/a, 4/b kapsamında olan kişininki 4/b süresi sayılır. Birden fazla statüde hizmeti olanlar için bu ayrıntı, aylığın hangi statüden bağlanacağını etkileyebileceğinden önemlidir.

Borçlanılan sürenin aylık hesabına nasıl yansıyacağı da Kanunda düzenlenmiştir. 5510 sayılı Kanunun yürürlüğünden sonraki dönemlere ait borçlanmalarda borçlanılan gün sayısı, ait olduğu aylara işlenir. Seçilen kazanç, borcun ödendiği tarihteki prime esas asgari kazanca oranlanır ve bu oran ilgili ayın asgari kazancıyla çarpılarak o ayın prime esas kazancı bulunur. Bu tutar hiçbir durumda o ayın azami kazancını geçemez.

Borçlanma sayesinde emekli aylığına hak kazanılırsa aylık, borcun ödendiği tarihi takip eden ay başından itibaren bağlanır.

Borçlanmanın etkisi her hakta aynı değildir. Örneğin 4/a sigortalılarının hak sahiplerine ölüm aylığı bağlanmasında aranan beş yıllık sigortalılık süresi hesaplanırken her türlü borçlanma süresi hariç tutulur (m. 32).

Başvurmadan önce dikkat edilecekler

E-Devlet üzerinden alınan hizmet dökümünüz, sigorta başlangıç tarihinizi ve toplam prim gününüzü gösterir. Borçlanmaya karar vermeden önce emeklilik için eksik olan gün sayısını ve başlangıç tarihinin geriye gitmesinin size ne kazandıracağını bu döküm üzerinden hesaplayın. Bazen askerliğin tamamını değil, yalnızca bir kısmını borçlanmak yeterli olur ve gereksiz ödeme yapılmamış olur. Borçlanma tutarını belirlerken seçtiğiniz kazancın hem bugünkü ödemeyi hem de ileride bağlanacak aylığı etkileyebileceğini hesaba katın; en düşük tutarı seçmek her zaman en avantajlı sonuç olmayabilir. Askerlik belgenizdeki sevk ve terhis tarihlerinin doğru olduğunu da kontrol edin; borçlanılacak gün sayısı bu tarihlere göre belirlenir.

Sık sorulan sorular

Sigortalı olmadan önce askerlik yaptım. Bu süreyi borçlanabilir miyim?

Evet, bugün herhangi bir statüde sigortalıysanız sigorta girişinizden önceki askerliğinizi de borçlanabilirsiniz. Bu durumda sigortalılık başlangıç tarihiniz, borçlandığınız gün sayısı kadar geriye götürülür. Emeklilikte sigortalılık süresi şartı da arandığı için bu geriye gidiş çoğu kişi için borçlanmanın asıl faydasıdır.

Askerlik süremin tamamını borçlanmak zorunda mıyım?

Hayır. Kanun, kişinin talepte bulunduğu sürelerin borçlandırılacağını söyler. Emeklilik için birkaç ay eksiği olan kişi yalnızca ihtiyaç duyduğu kadarını borçlanabilir. Hangi sürenin yeteceğini başvurudan önce hizmet dökümünüz üzerinden hesaplamak gerekir.

Yedek subaylıkta geçen sürenin tamamı borçlanılabilir mi?

Kanunun askerlik bendi, yedek subay ve yedek astsubaylar için yalnızca yedek subay ve yedek astsubay okulunda geçen süreyi sayar. Okuldan sonra geçen sürenin hizmet kayıtlarına nasıl yansıdığını e-Devlet’teki hizmet dökümünüzden ve SGK’dan ayrıca kontrol etmeniz gerekir.

Borcu bir ay içinde ödeyemezsem ne olur?

Bir ay içinde ödenmeyen borçlanma düşer; primi ödenmeyen süre hizmetten sayılmaz. Borçlanmak isterseniz yeniden başvurmanız gerekir. Yeni başvuruda borç, o tarihte geçerli kazanç sınırlarına göre yeniden hesaplanır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.