Malımı komisyoncu satacak: bedel, veresiye satış ve komisyon ücreti nasıl belirlenir?

Kısaca

• Komisyoncu taşınır veya kıymetli evrakı kendi adına, vekâlet veren hesabına alır ya da satar.
• Belirlenen bedelden sapma ve izinsiz veresiye satışın sonuçları kanunda ayrı ayrı düzenlenmiştir.
• Komisyon ücreti kural olarak iş yapılınca veya işin yapılmaması vekâlet verene yüklenebiliyorsa istenir.

Bir eşyanın sahibi, malını doğrudan satmak yerine bu işi ücret karşılığında bir komisyoncuya bırakabilir. Komisyoncu üçüncü kişiyle kendi adına işlem yapar; ekonomik sonuç ise vekâlet verenin hesabına aittir. Bu yapı, komisyoncunun yalnız alıcı bulduğu sıradan aracılıktan farklıdır.

Türk Borçlar Kanunu komisyoncunun bilgi verme ve özen borcunu, bedel talimatına aykırılığın sonuçlarını, gider ve ücret haklarını ayrıntılı biçimde düzenler. Satış emri, teslim belgesi ve bedel talimatı bu nedenle birlikte okunmalıdır.

Komisyon sözleşmesinin kapsamı

TBK 532’ye göre alım veya satım komisyonculuğu, komisyoncunun ücret karşılığında kendi adına ve vekâlet veren hesabına kıymetli evrak ve taşınırların alımını ya da satımını üstlenmesidir. Kanunun komisyon bölümündeki özel hükümleri saklı kalmak üzere vekâlet hükümleri de uygulanır.

Tanım, işlemin kimin adına yapıldığı ile hesabın kime ait olduğunu ayırır. Üçüncü kişi karşısında işlemi komisyoncu kendi adına yapar. Komisyoncu ile ona işi veren kişi arasındaki iç ilişkide ise talimatlar, giderler ve satış sonucu önem taşır.

Sözleşmede malın tanımı, asgari veya azami bedel, peşin ya da veresiye satış izni, teslim şekli ve ücret açıkça belirlenebilir. Kanunun tamamlayıcı kuralları bulunmakla birlikte, somut talimatın belgelenmesi sonradan hangi davranışın yetkili olduğunu göstermeyi kolaylaştırır.

Komisyon ilişkisi boyunca talimat değişebilir. Yeni fiyat veya satış koşulu bildirildiğinde bunun komisyoncuya ne zaman ulaştığı kayda bağlanabilir. Eski talimatla yapılan işlem ile yeni talimatın öğrenilmesinden sonraki davranış aynı değildir. Elektronik yazışmalar, teslim listeleri ve hesap cetvelleri kronolojik saklanabilir.

Komisyoncu yaptığı iş hakkında vekâlet vereni bilgilendirmek ve özellikle talimatın yerine getirildiğini hemen bildirmekle yükümlüdür. Talimat yoksa sözleşme konusu şeyi sigorta ettirme borcu bulunmaz. Bu yüzden sigorta beklentisi varsa ayrıca kararlaştırılması gerekir.

Malın korunması ve bedel talimatı

Satılmak üzere gönderilen eşya açıkça ayıplıysa komisyoncu, taşıyıcıya karşı hakların korunması için gerekeni yapmalı, zararı tespit ettirmeli, olabildiğince eşyayı korumalı ve durumu hemen bildirmelidir. Bu önlemlerdeki ihmalinden doğan zarardan sorumlu olur.

Eşya kısa sürede bozulabilecek nitelikteyse komisyoncu, vekâlet vereni hemen bilgilendirmek koşuluyla onu satmakla yükümlüdür. Burada malın hızla bozulması nedeniyle beklemenin yaratacağı zarar dikkate alınır. Normal nitelikteki her mal için aynı kendiliğinden satış yetkisi çıkarılamaz.

Vekâlet veren bir satış bedeli belirlemişse komisyoncu bu talimata uymalıdır. Daha düşük bedelle satış yapan komisyoncu, malı satmaması hâlinde daha fazla zarar oluşacağını ve yeniden talimat almaya uygun durum bulunmadığını ispatlamazsa farkı gidermek zorundadır.

Komisyoncunun kusuru varsa talimata aykırılıktan doğan diğer zararlar da istenebilir. Buna karşılık belirlenen bedelin altında alım veya üstünde satış yapıldığında oluşan olumlu fark komisyoncuya ait olmaz; komisyoncu bu farkı kendisinde tutamaz.

Veresiye satış ve alıcının ödeme riski

Komisyoncu izinsiz olarak malı veresiye satarsa veya malı teslim almadan bedelini öderse, bundan doğan zarara katlanır. Ancak vekâlet veren yasaklamamışsa, satış yerindeki ticari teamül veresiye satışı öngörüyorsa bu imkân korunur. Bu nedenle yalnız sözleşme değil, açık yasak ve ilgili teamül de incelenir.

Komisyoncu işlem yaptığı üçüncü kişinin borcunu yerine getirmemesinden kural olarak sorumlu değildir. Bunun önemli istisnaları vardır: Yetkisi olmadan veresiye satış yapmışsa, açıkça garanti vermişse veya yerel ticari teamül garanti sorumluluğunu gerektiriyorsa sonuç değişir.

Açık garanti veren komisyoncu bu ek risk için ayrıca ücret isteyebilir. “Alıcının ödemesini takip edeceğim” beyanıyla “alıcı ödemezse ben ödeyeceğim” taahhüdü aynı değildir. Garanti iddiasında kullanılan sözlerin ve ticari teamülün somut olarak ortaya konması gerekir.

Peşin ya da vadeli satış belgesi, alıcının kimliği, teslim tarihi ve tahsil edilen tutar düzenli kaydedilebilir. Komisyoncu, talimatın yerine getirildiğini hemen bildirme borcu kapsamında bu bilgileri vekâlet verene iletmelidir.

Gider, ücret ve malın geri alınması

Komisyoncu, vekâlet veren yararına yaptığı giderleri ve ödediği paraları faiziyle isteyebilir. Ardiye ve taşıma bedellerini vekâlet veren hesabına geçirebilir; kendi çalışanlarının ücretlerini ise bu şekilde aktaramaz. İşletme içi personel gideriyle somut iş için yapılan dış gider ayrılmalıdır.

Komisyon ücreti, verilen iş yapılınca istenebilir. İşin yapılamaması vekâlet verene yükletilebilen bir sebepten doğmuşsa ücret yine talep edilebilir. Başka sebeple iş yapılamamışsa komisyoncu ancak emeğinin yerel âdete göre belirlenecek karşılığını isteyebilir.

Dürüstlük kuralına aykırı davranan komisyoncu ücret hakkını kaybeder. Kanun özellikle satın aldığı bedelden daha fazlasını veya sattığı bedelden daha azını vekâlet verene bildirmeyi bu kapsamda sayar. Gerçekleşen bedelin saklanması, yalnız hesap farkı değil ücret bakımından da sonuç doğurur.

Mal satılamaz veya satış emrinden dönülürse, vekâlet veren malı geri almakta aşırı gecikmemelidir. Böyle bir gecikmede komisyoncu kural olarak malın bulunduğu yer mahkemesinden karar alarak açık artırma yoluyla satış isteyebilir. Piyasa fiyatı olan, borsada kayıtlı veya değerine göre satış masrafı yüksek mal için hâkim başka satış yoluna karar verebilir.

Komisyoncunun bazı piyasa fiyatlı mallarda, aksine talimat yoksa kendi malını satması veya malı kendisi için alması mümkündür. Kanun değer tespiti, aynı gün bildirim ve vekâletin geri alınması bakımından özel koşullar koyar. Bu nedenle kendisiyle işlem yetkisi bütün mallara uygulanabilen genel bir serbestlik değildir.

Kendisiyle işlemde işlemin yapıldığı andaki değerler esas alınır. Komisyoncu alışılmış ücret ve giderlerini bu durumda da isteyebilir; fakat işlemi aynı gün vekâlet verene bildirmelidir. Karşı tarafı göstermeden işin yerine getirildiğini bildirirse kanundaki koşullarla işlemi kendisiyle yapmış sayılır.

Vekâletin geri alındığı haberi komisyoncuya ulaşınca kendisiyle işlem hakkı düşer. Haber ulaşmadan önce işlem bildirimini göndermişse kanun farklı sonuç öngörür. Bu yüzden geri alma bildiriminin ulaşma anı ile komisyoncunun bildiriminin zamanı birlikte belgelenmelidir.

Sık sorulan sorular

Komisyoncu alıcının borcunu ödemezse her durumda sorumlu mudur?

Hayır. Yetkisiz veresiye satış durumu dışında komisyoncu, işlem yaptığı borçlunun ödememesinden kural olarak sorumlu değildir. Açıkça garanti vermişse veya bulunduğu yerdeki ticari teamül bunu gerektiriyorsa sorumluluk doğar ve garanti için ayrıca ücret isteyebilir.

Komisyoncu belirlediğim bedelin altında satış yapabilir mi?

Belirlenen bedelin altında satan komisyoncu, satış yapılmasa daha fazla zarar doğacağını ve yeniden talimat almaya elverişli durum bulunmadığını ispat etmedikçe aradaki farkı gidermekle yükümlüdür. Kusuru varsa diğer zararlardan da sorumlu olabilir.

Komisyoncu dürüst olmayan bedel bildirirse ücretini alır mı?

TBK 540’a göre vekâlet verene karşı dürüstlük kurallarına aykırı davranan, özellikle alış bedelini fazla veya satış bedelini eksik bildiren komisyoncu ücret hakkını kaybeder. Kanun, gerçekleşen bedelin farklı gösterilmesi için ayrıca sonuç öngörür.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.